![]()
National Gallery of Art, Washington, D.C.; © 1953, 2012 Allen Ginsberg LLC. All rights reserved.
William S. Burroughs and Jack Kerouac, photographed by Allen Ginsberg in his East Village living room, 1953; from ‘Beat Memories: The Photographs of Allen Ginsberg,’ an exhibition organized by the National Gallery of Art and on view at NYU’s Grey Art Gallery until April 6, 2013. The catalog includes an essay by Sarah Greenough and is published by the National Gallery and DelMonico Books/Prestel.
Jack Kerouac was turned on by the cinema and he fancied himself as Jean Gabin in The Lower Depths. The Renoir film, adapted from the play by Maxim Gorky, was showing one evening in 1940 at the Apollo Theatre in Times Square and the young Columbia footballer sat in the balcony and felt moved by the image of the sainted figure who emerges out of despair. In time to come, Kerouac the writer would appear as a pioneer fixated on the journey west, but it was another direction, the journey down, that really captured him.
If we accept Yeats’s notion that the imagination attracts its affinities, then we can see how the compass was set for Kerouac in 1940. His reading lists no less than his circle of friends were set: they all played into the magic of self-invention behind his life and work. And the reason it all seems so deathlessly teenage is because Jack Kerouac crystalized a great surge of personal yearning at the very moment of its social inception. He couldn’t see what he’d done, and the social movements that grew out of the Beat Generation never suited his politics and overspent on his resources. “It changed my life like it changed everyone else’s,” said Bob Dylan of On the Road.
Kerouac was susceptible to film—a sucker for its promise of riches as well as its flickering poetry—and he imagined an iconic adaptation of On the Road. Not long after the book’s publication, in September 1957, he wrote to Marlon Brando asking him to buy the book and get it made:
Dear Marlon, I’m praying that you’ll buy ON THE ROAD and make a movie of it. Don’t worry about structure, I know how to compress and re-arrange the plot a bit to give perfectly acceptable movie-type structure: making it into one all-inclusive trip instead of the several voyages coast-to-coast in the book.
The letter imagines Brando playing Dean Moriarty and Kerouac himself playing Sal Paradise, offering to introduce Brando to Dean “in real life.” The person he was talking about, Neal Cassady, was, for Kerouac, the perfect postwar all-action hero and man of the moment. He was Byron in blue jeans and a crook out of Jean Genet. For Kerouac he was also the brother who died and the father they never found. “Fact, we can go visit him in Frisco,” wrote Kerouac to Brando, “still a real frantic cat but nowadays settled down with his final wife saying the Lord’s Prayer with his kiddies at night.”
Carolyn Cassady, that “final wife,” saw a lot of the frantic cat and very little of the family man, but that story would wait the better part of fifty years to be told. In the meantime, Brando passed on the film and the Beats themselves became the material. There are a few vital moments when modern creators have come to seem more interesting than what they create: in American literature, we could argue such a condition for Hemingway, for Dorothy Parker, and for Scott and Zelda. They all crossed the line between the making of fiction and the business of constituting a fiction oneself. Movies have been made about each of these writers, yet Kerouac and the Beats, more than any school or group or tradition in American letters, have spawned a miasma of retellings in every genre.
On the Road, as a movie, might have worked brilliantly in 1957 if Brando had accepted the challenge. It might have tapped into the same energy the book did—the same sources that fueled Brando’s The Wild One (1953), the James Dean vehicle Rebel Without a Cause (1955), and The Blackboard Jungle (1955), with Sidney Poitier. These were films that married uncertainty about the old, pre-war order to new feelings about sex; they braided fresh notions of freedom with antisocial frolics, wrapping them inside the brand-new vapors of rock ’n’ roll and the teenager. Just imagine On the Road as directed by, say, Elia Kazan, adapted by William Inge, starring Marlon Brando and a suddenly disheveled Elvis Presley. It might then, if done well, have been part of the now slightly camp-seeming social and sexual uplift that came in time to awaken the 1960s.
But that didn’t happen. Instead, it was the lives of those involved in the Beat Generation that had cultural reality. The movies found that the best subject wasn’t really the books at all but the people who wrote them. That might seem normal nowadays: the personalization of everything is now total. But the Beats, oddly, were probably part of the process by which fictionality became entwined with everyday selfhood. I mean, at least the world got to see Gary Cooper in A Farewell to Arms (1932) before we came to the horrid bio-fiction of Hemingway and Gellhorn (2012). But with the Beats it was always about their lives.
In his famous 1958 essay on the Beats called “The Know-Nothing Bohemians,” Norman Podhoretz assumed no distinction between the frantic cats who wrote these books hopped up on Benzedrine and their spontaneous paw-prints on the page. For him, it was all part of the same primitive discourse. It was a generation of spoiled lives and sick thinking, but quite photogenic, quite zealous for crucifixion on film and television. During the decades when On the Road was failing to hit the screen, and after a more or less silent decade after Kerouac’s death, there has been a spew of movies about the loves, the lore, the fears, and the loathings of the Kerouac tribe, making, it must be said, more than ample use of the word “Beat.” We’ve had Heart Beat (1980) starring Nick Nolte and Sissy Spacek; and what about Beat (2000), with Kiefer Sutherland and Courtney Love? The Beat Hotel came in 2012. The Last Time I Committed Suicide (1997), starring Keanu Reeves, was Neal’s story made from a letter written by Cassady himself. The even more direct Neal Cassady (2007) starred Tate Donovan and Amy Ryan.1
It’s odd now to think of Podhoretz and the Beats as coming from different moral universes. Podhoretz over-played his hand, as if he needed, for reasons of increased self-worth, to believe in the murderous, sexual deviancy of the new Bohemians. In actual fact the Beats now seem pretty innocent: far from being a threatening group of “morally gruesome” primitives, they were a bunch of college kids with a few new things to offer. Kerouac and Podhoretz were both from the universe of book-reading intellectuals faced with the middlebrow trend for refrigerators and mass entertainment.
Sure, they had different views about holding down a job and maintaining a family, opposing views of human vitality, you might say, but they agreed, more fundamentally, that Shakespeare and Thoreau were elements to conjure with if you wanted to live a fuller life. The Beats had plenty of battles on their hands—over censorship, over gay freedom, over drugs, over authority—but they are nonetheless fixed in American culture at the soft end of change. I love him, but Kerouac was, among other things, a right-wing zealot and a sentimental Catholic who supported the war in Vietnam.
He was also, like Cassady, a moronic father whose wonderful notions of fellowship under the American night never extended to paying child support. They were children themselves, in other words, with ruthless souls, allowing Kerouac’s book to tumble and glow with a sense of childlike wonder and capacity. On the Road is a great book because its rebellion is not only hot-wired to a moment of social change but also hastens that change. Its style embodies both the tender effulgence of youth and the solid reality of a passing landscape. But the lives, especially those of Kerouac and Cassady, those poor, bright, sad lives that ended too early and too much in anger, may, in fact, have been impossible. Not only impossible to live but bad to dream. Getting high and feeling great and having friends along the way: What could be better for a summer illusion? What could be nicer?
But it’s not a cultural program, and horribly, without it being their fault, it turns out the Beats may have sold too many Levis and too many plaid shirts for too many vile corporations, while carrying in themselves too few ideas about how a person can resist the complete manufacturing of self. Kerouac never managed that. And neither did his book. Ironically, the “poisonous glorification of the adolescent in American popular culture” that so obsessed Norman Podhoretz in his essay didn’t lead to murder, as he feared and seemingly half-hoped, but to commerce. And in that sense both he and the Beats are losers.
Like the relics of Saint Thérèse of Lisieux, the original manucript of On the Road appears to be permanently on tour, and I caught up with it at the British Library. One long roll of text made of telegraph paper stuck together, it is contained in a special glass case, which, at this stop-off, ran down the length of a hall on the ground floor. So much of modern art now has the potency of a relic: you bend to look at it and you don’t think, “Mmm, aren’t the formal questions here brilliantly addressed.” Instead, you think: “Jack touched this.” (The students around me called him Jack. Their main fascination is with the rumor that he wrote it in three weeks.) Is that a wisp of Jack’s cigarette ash smudging the corner? Is that a coffee stain? Is that water damage over there or is it tears? None of the questions we have are to do with the formal story. Not even about the characters. They are about the real people who inspired them.
In the original, Dean Moriarty is just plain old Neal Cassady. Sal Paradise, at this stage, is our friend Jack. And Ginsberg is Ginsberg and everybody else is everybody else. I once asked Robert Giroux, who had been a previous editor of Kerouac, what happened when the novelist arrived at his office with the manuscript of On the Road. (I was recalling his words while looking at the same script under glass.) “He came in with this thing under his arm,” said Giroux, “like a paper towel or something. He held one end of it and threw it across the floor of the office. He was very excited. I think he was high. Anyway, I bent down to look at the thing. And, after a few moments, I looked up and said, ‘Well, Jack. This is going to have to be cut up into pages and edited and so on.’”
“And what happened?” I asked.
“Jack just looked at me and his face darkened,” said Giroux. “And he said, ‘There’ll be no editing. This book was dictated by the Holy Ghost.’ The book then went to Viking and Malcolm Cowley took care of it.”2
Walter Salles’s film of On the Road comes to us more than fifty years after the book’s publication. If the novel was a strange hybrid of the truth and its correction—sold to the world as “spontaneous bop prosody”—then the film takes us even deeper into the mysterious waters of veracity. This is a film of a novel that takes the form of a biography of an icon. It wouldn’t have been made this way in 1957, and, indeed, the story it tells is really the story of our own need, the need of modern audiences, to find reality much more interesting than fiction. The film cannot control its lust for the tang of actuality, forgetting what it takes to dream a prose narrative into being. Yes, Kerouac’s novel was very close to his life, but On the Road is really its prose. One might say the prose is the main character. How quickly it was written and under what conditions, who knows, any more than one can say what was really behind the tone of Charlie Parker when the sound came flowing out of his horn?
The film never finds a way to embody the sound. It just can’t hear it and so we watch a kind of beat soap opera, a play in which the visionary travails of the men can only be set against the domestic woes of the women. The rolling Whitmanesque parade and the singsong bebop amping on chords and words and phrases that makes the book what it is, none of this enters the film at the level of its pictures. We have a voiceover that gutters with a sense of low-watt destiny: the poets and their conversation just seem silly, the locations dreary, the women either sluts or drudges, women either bursting with enthusiasm to give out blow jobs in cars at high speed, or women standing with crying babies balanced on their hip.
Neither Garrett Hedlund (as Dean) nor Sam Riley (as Sal) can convey the type of intelligence the film wishes so much to celebrate: they look like people off a poster and that was always the danger once the book was famous. At no point does the film narrative rise above the car and above the houses, as the book does, to see the stars and the promise they make. That kind of work must be left to the poets, and Lawrence Ferlinghetti, aged ninety-four, has just produced a rather bountiful evocation of the Beat spirit, and of Kerouac himself, in his latest volume, Time of Useful Consciousness.3 The film can’t see how much the work of these writers owes to a group sensibility, but Ferlinghetti captures it very openheartedly:
Old friends or lovers once so close
now stick figures in the distance
disappearing
over the horizon
waving back
Goodbye! Goodbye!Great American prose is notoriously hard to film: we will shortly see whether Baz Luhrman can break a long run of failed attempts to capture the magic of The Great Gatsby.
Readers of On the Road tend to soak up the spontaneity and the lovely sensibility. And it is lovely. Be free. Be open. Be naked in your responses to the world and its peoples. It’s rather like a rolling self-help manual for kids who believe their parents are too invested in private schools and insurance policies. But the new film won’t sell that soft resistance to young people. Instead, it tries to sell, and not very heartily, a story that the modern young are much more used to. A story of relationships going wrong. Dean likes Marylou but Marylou is kinda kooky so he also likes Camille, but Camille likes to be at home with the kids and she also kinda likes Sal. Meanwhile, Sal has a weird thing with his mother but he sleeps with Marylou who is kinda over Dean anyway, but not really. Give or take a few puffs of marijuana, the odd shot of tequila, and a blast of Dizzy Gillespie, this is the kind of deep spiritual involvement you get nowadays on The Real Housewives of Orange County.
At one point in Salles’s film, a rotund, stoned little man called Ed Dunkel (played by Danny Morgan) dumps his wife Galatea (played by Mad Men’s Elisabeth Moss) at the house of heroin addict Old Bull Lee and his mad wife. The guys are having a whale of a time but it’s all pretty out of whack, and, suddenly, Galatea has a speech that would make the writings of Betty Friedan appear like the mouthings of Jayne Mansfield. “You know what these bastards did to me?” she screams at our erstwhile narrator, the not entirely focused Sal Paradise. “Dean leaves his wife and baby penniless cause he wants to visit you. And Ed being a sheep wants to tag along. Only they have no money and Ed asks me for the money and I say, ‘I’m not giving you any unless we are married’ and Dean says, ‘Hey, Ed, stupid ass, marry the broad….’ So he marries me for gas fare and we get in the car and Dean drives like Satan smoking marijuana the whole way and they won’t even stop to let me use the ladies’ room and when I say something about it they dump me in Tucson.” Duly ashamed, the men then repair to a room to discuss Céline while the women scrub the kitchen.
Everything—including Jack Kerouac’s life—seems destined to undermine the magic of On the Road. Maybe that’s just the way it has to be with iconic books. His direct contemporary J.D. Salinger seemed to know as much. With Kerouac, it can seem as if his whole life after 1957 (including his fifty-five-year afterlife) is mired in an attempt to challenge the spirit of what he wrote. Every biography has fresh blunders and renewed shocks, and many of them come from people who slept with him. Some of them even loved him in real life and their books now line the shelves like wallflowers at a 1950s prom.
We might put the male chauvinism down to the times, but what of the Women Beware Women aspect, which seems as strong today as it was in the decade that began with All About Eve? There was no room in the Beat Generation for women writers (the only exception being the poet Diane Di Prima),4 and, even worse, the women who do write seem interested only in writing memoirs glorifying the men, books in which other women come off badly. Carolyn Cassady’s book Off the Road (1990) is a heartening exception to all this: she tried to write honestly and with love, and the picture emerging is of a set of very selfish and often tender men who defined these women’s lives almost to the point of ruin. You would think the women might want to stick together, but that’s not how it works. Here’s Joyce Johnson in her new beat memoir, The Voice Is All:
Although Carolyn was spellbound by Neal’s genius…, she was relieved that he didn’t try to pressure her into having sex with him, since she had soon found out about Luanne. She [Carolyn] was a woman with a great craving for attention—a word that crops up frequently in her memoir Off the Road, and no-one could be more attentive than Neal, once he put his mind to it.This is snide and competitive, but it gets worse:
On a panel of Beat women fifty years later, Carolyn bluntly described Neal’s approach to making love as “rape.” Nonetheless, she had become hooked on Neal permanently. Once they were married she would accommodate his excesses and transgressions, until the evidence became too much to bear, by remaining in a state of denial as much as she could, and after his death, she would find a kind of queenly, self-justifying pride in the religion she had made of her acceptance.Johnson’s attitude toward her own sex, I have to say, is questionable, a fact one might have gleaned just by observing the title of the book where she first described her involvement with the Beats: Minor Characters (1987). It is perhaps incumbent upon history’s bit-part players to fight most ferociously over the reputations of the leading men, but Johnson takes it to the limit. After abusing Neal Cassady’s widow—whose chief crime, one presumes, was to be a wife and mother rather than just another of the “Beat women”—Johnson goes on to splat the loyal Kerouac scholar Ann Charters:
Academicians and critics of Charters’s generation, as well as Jack’s, tended to have rigid conceptions of what constituted a novel and what did not and to feel a distinct prejudice against autobiographically-based fiction.This is an odd thing to say about a woman who had devoted her working life to Kerouac’s writing. A little later on, the rock singer and poet Patti Smith, a “misinformed Kerouac admirer,” gets her butt kicked for suggesting, as the novelist himself very often did, that the work rushed onto the page. And finally, just as you’re beginning to wonder what has made Joyce Johnson so angry with other women who touched or were touched by the Beats, we have her incredible attack on Kerouac’s second wife, Joan Haverty:
Joan had discovered she was going to have a child and was refusing to consider having an abortion…. She had not felt the least grain of sympathy when Jack told her there was no way he could stop writing to support a wife and child. (Her memoir would make it clear that she regarded Jack’s single-minded dedication to his work as a kind of egotistical self-indulgence.)Wow. Exactly what flame is Joyce Johnson the keeper of? Certainly not the flame of sisterhood. Just to be straight, and I say this as an admirer of On the Road as a literary work: Jack Kerouac changed addresses, jobs, and sometimes even names to avoid paying Joan Haverty child support. The daughter they had, Jan, was appallingly treated by her father (he only ever saw her twice) and they received nothing from his estate. Jan Kerouac became a drug addict who hit the road at fifteen. She later wrote a novel, Baby Driver, had kidney failure, and died at forty-four. Might I suggest that Joyce Johnson could turn one or two of these facts over in her mind before writing about grains of sympathy?
The Voice Is All, reads her title: “The Lonely Victory of Jack Kerouac.” And on these literary scores she has some important points to make: we don’t judge writers, even very holy, freewheeling ones, on how they treat their wives and children, or how they cheat on their girlfriends. We look at the work and we accept what miracles we can, on their own account mainly, but also in lieu of moral perfection. Joyce Johnson went out with Kerouac when she was twenty-two years old and she is now seventy-eight. No matter what else: he was one of her missing men. It is Jack’s struggle that moves her, Jack’s victory, and her decades of empathy might prove now that she was right for him all along. Sexual confusion aside, other women aside, all that Kerouac ever really needed was a loving fan. And he got Johnson. Only she understood him. She waited for years and did well writing books about him and her, and now she teaches writing at his old university.
Life is elsewhere, though. Those kids around Washington Square all learned that from Rimbaud, and Kerouac knew it and so do many of those who found, over time, that they lived both in the novels and out in the world. Whether they were characters, or minor characters, first and last: Who can tell? They were people who survived the icons, the myths, the lawsuits and bad films, and went on with life as best they could.
The other day I got in my car and drove out on the M4 toward Bracknell, one of those leafy suburban spaces outside London. Driving through the countryside I thought of one of Kerouac’s small poems now collected for the first time by the Library of America.5 It is called “Woman” and I thought of it when I saw a washing line flapping in the breeze:
A woman is beautiful
but
you have to swing
and swing and swing
and swing like
a handkerchief in the
windI came to a housing park that was uniform and sprawling with similar gardens and fences from Homebase. There were barking dogs and parked cars, and, eventually, Carolyn Cassady, waiting for me at the door of a prefab surrounded by conifer trees. “Go West, young man,” she had said. England was cold that day and the birds were perched on the telegraph poles. We sat down and Mrs. Cassady played me a homemade recording of her late husband and Jack Kerouac reading from Proust at their house in San Jose in 1952. I sat and listened. The wine was on the table and the sandwiches were out and everything was fine. Mrs. Cassady is now ninety years old. “I drove here by satellite navigation,” I said. “Your life might’ve been quite different with that.”
The voice of Jack Kerouac filled the room. He was singing “A Foggy Day in London Town,” but he didn’t know the words, and he scatted over it and laughed. It was odd to hear him humming down the decades with the English afternoon outside.
“Well, we had maps,” said Mrs. Cassady. “But they didn’t use them.” She lifted her glass. She smiled. “The boys didn’t know where they were going. They didn’t. Not really. They just knew that they wanted to go.”
1 There are subgenres. William Burroughs, for example. There are also countless documentaries. And there are other categories altogether, such as pop songs written about the Beats.
2 The extent to which the book was edited, and revised by Kerouac, was made clear by Cowley himself. His words are quoted in a new edition of Jack’s Book: An Oral Biography of Jack Kerouac by Barry Gifford and Lawrence Lee (Penguin, 2012). “Jack did something that he would never admit to later,” says Cowley. “He did a good deal of revision, and it was very good revision.”
3 New Directions, 2012.
4 Bill Morgan forcefully takes up the point in his new book The Typewriter Is Holy: The Complete Uncensored History of the Beat Generation (Free Press, 2010): “Although many Beat writers treated women badly, Burroughs was arguably the worst.... He was quoted as saying that he regarded women as an alien virus that needed to be segragated from men. Ginsberg never hated women in the way that Burroughs did, but he often overlooked or ignored them without realizing it.”
5 Jack Kerouac, Collected Poems, edited by Marilène Phipps-Kettlewell (Library of America, 2012).
The night before Susan and Rob allowed their son to go to preschool in a dress, they sent an e-mail to parents of his classmates. Alex, they wrote, "has been gender-fluid for as long as we can remember, and at the moment he is equally passionate about and identified with soccer players and princesses, superheroes and ballerinas (not to mention lava and unicorns, dinosaurs and glitter rainbows)."
"Karol Marks był filozofem niemieckim" - pierwsze zdanie książki "Główne nurty marksizmu. Powstanie - rozwój - rozkład" Leszka Kołakowskiego - pozostaje jedynym niekontrowersyjnym twierdzeniem odnośnie marksistowskiej spuścizny. Pozostałe tezy dotyczące poglądów Marksa na rewolucję, komunizm czy zniesienie rynku wywołują gorące spory i to zarówno wśród marksistów i marksologów, jak i pośród krytyków jego filozofii. Jednocześnie myśl niemieckiego filozofa wciąż stanowi inspirację dla szeregu intelektualistów, przede wszystkim w Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych. Z czego wynika ta fascynacja?
Zdaniem dr Tomasza Wiśniewskiego inspiracje marksistowskie zakładają radykalne myślenie, ono z założenia stara się samo siebie przekroczyć - właśnie to może być przyczyną fascynacji Marksem wśród filozofów. Inną sprawą jest jednak ciągłe zainteresowanie tym filozofem w ruchach społecznych. – U Marksa jest po prostu stwierdzenie, że oto znajdujemy się w dość specyficznym momencie rozwoju społecznego i ten moment jest brzemienny pewnymi możliwościami, które on opisuje i pokazuje. Tam naprawdę nie ma żadnego wzorca komunizmu, żadnych recept na rewolucję, na partię komunistyczną – tłumaczył dr Wiśniewski.
Dr Jan Sowa, socjolog, przekonywał, że Marksa nie można rozpatrywać jedynie przez pryzmat filozofii, ale także socjologii. – Człowiek nie jest odpowiedzialny za to, co się dzieje z jego ideami w recepcji – zaznaczył. Jego zdaniem żaden postulat Marksa nie został spełniony w systemie sowieckim.
Prof. Jacek Hołówka nie zgadzał się ze swoimi przedmówcami. Dał temu wyraz oceniając, że Marks został przez historię w "niemiłosierny sposób wyeksploatowany i zredukowany do myśliciela płytkiego, naiwnego, awanturniczego, okresami obrażonego na cały świat. – Ja wielkości marksizmu nie widziałem, ani nie widzę. Nie widzę ani niuansów ani subtelności ani siły ani argumentacji. Marks to jest pewnego rodzaju naiwna XIX-wieczna ideologia. W tym czasie bardzo dużo samouków zajmowało się publikowaniem i wytwarzaniem rozmaitych teorii – podkreślił. Jego zdaniem efekty pracy Marksa są przerażające.
- Jego dziesięć zasadniczych punktów, które mówią co należy zrobić po zwycięstwie rewolucji proletariackiej, to jest dokładnie program KPZR, a potem program PZPR – zaznaczył i dodał, że filozof ten wielokrotnie się skompromitował, gdyż bardzo często wycofywał się z tego co mówił.
Innego zdania była prof. Małgorzata Kowalska, która podkreśliła, że teorie Marksa są aktualne w okresie dzisiejszych kryzysów ekonomicznych i kapitalizmu globalnego.
Audycję prowadził Michał Nowak.
pp
powrót do listyPoprzednia Jestem gejem i co Ty na to?Gwiazdy | sobota, 27 kwietnia 2013Jak czuje się matka, gdy dowiaduje się, że jej syn jest gejem? Jak zareagowali rodzice i brat Michała Piróga gdy powiedział im, że jest homoseksualistą? Czy trudno jest poinformować rodzinę o swojej odmienności? autor: Jan Kucharzyk/ East News | źródło: Dzień Dobry TVN
źródło: Dzień Dobry TVN | autor: Redakcja Dzień Dobry TVN
Komentarze (52)pokaż wszystkie komentarzePomoc | Zasady forumPublikowane komentarze sa prywatnymi opiniami użytkowników portalu. TVN nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.
8 kwietnia minęła 50 rocznica wyjazdu Witolda Gombrowicza z Argentyny do Europy. Na zachodniej półkuli autor "Trans-Atlantyku" spędził 24 lata swojego życia i stworzył swoje najważniejsze powieści. - On w pewnym sensie był w Argentynie zakochany - opowiadał w Dwójce prof. Jerzy Jarzębski - Wybrał jednak Europę, bo wierzył, że zapewni mu ona nieśmiertelność - dodawał.
Gość Doroty Gacek i Andrzeja Franaszka zwracał uwagę, że, choć pisarz po wyjeździe na Stary Kontynent tęsknił za życiem w Ameryce Południowej, to nie należało ono do specjalnie dostatnich i wygodnych. Gombrowicz w Buenos Aires wynajmował mały pokój w mieszkaniu, w którym nie miał wolnego dostępu ani do łazienki, ani do kuchni. - Stąd to jego ciągłe siedzenie w barach - wyjaśniała Klementyna Suchanow, autorka "Argentyńskich przygód Gombrowicza". - Gdy się ogląda jego pokój, to trudno sobie wyobrazić, że tam powstały wszystkie jego słynne książki - dodawała.
Biedę Gombrowiczowi na początku lat 60. zaczęło rekompensować uznanie, którym zaczął być otaczany przez młodą inteligencję argentyńską. - On stąd wyjechał w momencie, kiedy zaczynał zdobywać sobie pozycję w tamtejszym życiu literackim. Dla ludzi z młodego pokolenia stawał się właśnie mistrzem, którego można wybrać na swojego patrona. Dzięki temu czuł się młodziej - podsumowywał prof. Jarzębski.
W dyskusji na temat życia i twórczości Gombrowicza udział wziął również Jan Peszek, aktor, odtwórca wielu postaci stworzonych przez pisarza, ale też i samego Gombrowicza w spektaklu na podstawie "Dzienników".
Więcej na ten temat w nagraniu audycji.
video by KPH Biuro
Trailer filmu pt.: "Nowe barbarzyństwo" autorstwa Dawida i Ity Sypniewskich. Film został przygotowany na seminarium pt.: "Eskalacja przemocy nacjonalistycznej -- rola państwa i społeczeństwa obywatelskiego w jej zwalczaniu", organizowanym przez Kampanię Przeciw Homofobię pod patronatem Krytyki Politycznej.
'Kamienie na szaniec' Aleksandra Kamińskiego to jedna z najbardziej mitotwórczych książek w polskiej historii. 'Warto spojrzeć na ten mit analitycznie i zastanowić się, co z niego da się ocalić, a co powinno być raczej przestrogą' - uważa Elżbieta Janicka z Instytutu Slawistyki PAN.
Paweł Kaczmarski – Wszystko jest lajfstajlem (I): „Chimera”Opublikowano przez admin, · Dodaj komentarz
Poniższy tekst stanowi pierwszą część zamierzonego na trzy do pięciu odsłon cyklu szkiców krytycznoliterackich, w których zajmę się problematyką „stylu życia” jako konstruktu (myślowego? ideologicznego?) bardzo istotnego dla współczesnej literatury, a przy tym wyjątkowo konsekwentnie przemilczanego. Cykl ma charakter polemiczny, a poszczególne teksty będą dotyczyć książek (inicjatyw, artykułów), z którymi w stanowczy sposób się nie zgadzam lub które mi się z jakichś przyczyn zdecydowanie nie podobają; taka selekcja jest konieczna ze względu na teoretyczno-krytyczną refleksję, jaką chcę zaproponować czytelnikowi. – zajmuję się tekstami, które ze względu na swój „pro-lajfstajlowy” charakter są moim zdaniem w jakiś sposób szkodliwe czy to dla tzw. debaty kulturalnej, czy to dla kształtowania się współczesnego czytelnika.
Moim zamiarem jest więc naświetlenie kilku związanych ze współczesną literaturą problemów, których wspólnymi mianownikami są „prymat tożsamości”, opacznie rozumiana kategoria doświadczenia oraz mechanizm szantażu emocjonalnego, paraliżującego wszelką dyskusję. Na gruncie metodologicznym czerpię dużo z myśli Waltera Benna Michaelsa, chociaż staram się czytać go w sposób raczej „skontekstualizowany” niż „usystematyzowany” (innymi słowy, na wyrywki i korygując go w zestawieniu z konkretnymi tekstami „literackimi”). Na objaśnienia teoretyczne przyjdzie zresztą czas.
Gdy pracowałem nad poniższym tekstem, w sklepach pojawił się drugi numer czasopisma, o którym piszę; potwierdził on dla mnie wnioski z poniższego wywodu. Postanowiłem jednak nie rozszerzać gotowego w zasadzie szkicu o odniesienia do kolejnych artykułów z dwóch przyczyn: po pierwsze, moja krytyka rozciągnęłaby się nie tylko ponad ramy określone przez konwencję, ale i, w sposób najbardziej zrozumiały, ponad próg cierpliwości czytelnika; po drugie, muszę od „Chimery” Bryndala zwyczajnie odpocząć.
***
Jest coś przykrego i rozczarowującego – by nie powiedzieć: przybijającego – gdy czytany tekst (literacki, publicystyczny, jakikolwiek) wywołuje u czytelnika tyle zastrzeżeń, takie wzburzenie, że same uwagi do rzetelności tego tekstu (a więc niewynikające, dajmy na to, z jakichś oczywistych różnic politycznych) mogłyby spokojnie złożyć się na polemikę pięć razy odeń obszerniejszą. Tekst oryginalny czyta się zaś wtedy z konieczności drobnymi porcjami, robiąc długie przerwy, dzieląc lekturę na godzinne, najwyżej dwugodzinne sesje (przypomina to zalecenia dla epileptyków w wypadku większości gier komputerowych).
Jest coś jeszcze bardziej przygnębiającego w tym, że czasem po przyniesieniu do domu – i wstępnej lekturze – poczytnego tygodnika czy magazynu literacko-kulturalnego (nieco mniej poczytnego, bo i bardziej niszowego) odczuwa się przez jakiś czas potrzebę odcięcia się od świata zewnętrznego i wszystkich jego mediów, a nie – potrzebę zwiększonego zaangażowania się w ten świat.
Słyszałem, że niektórzy, wychodzący z określonych założeń metodologicznych kulturoznawcy potrafią jakoś opisane powyżej wrażenia zneutralizować, traktując teksty w oczywisty sposób złe jako zabawne w gruncie rzeczy kurioza, groteskowe zapisy rażącej niekompetencji, które wymagają w pierwszej kolejności rzetelnych badań i czułej opieki ze strony kogoś, kto tekstu kultury nie osądza. Nie mają przy tym znaczenia ani instytucjonalne machiny, ani marketingowe kampanie, które takie potworki zrodziły i wypromowały.
Ja, przeciwnie, chcę się w poniższym tekście trochę pokłócić. Opisane powyżej wrażenia – wchodzę teraz w zawsze niebezpieczny krytycznoliteracki ekshibicjonizm – stały się dla mnie osobiście ostatnio wyjątkowo dojmujące, a ich apogeum był kontakt z magazynem „Chimera” (piszę ten szkic w momencie, w którym wiele osób jeszcze nie wie o jego istnieniu, więc wyjaśniam – tak, ktoś „wskrzesił” ten legendarny tytuł, szczegóły nieco dalej); doprecyzujmy może zresztą – z magazynem jako z konceptualną (oraz ideologiczną) całością, a także z niektórymi pomieszczonymi w nim tekstami, bo inne (choćby wiersze Grzebalskiego, proza Pasewicza, Rudnickiego, Wiedemanna i Springera, recenzja Pindla, opowiadanie Andrija Lubki w tłumaczeniu Zadury) są jednakowo interesujące w każdych okolicznościach.
Ale zanim do „Chimery” (nawet nie „nowej” – ot, „Chimery” po prostu) przejdę, rozciągnę jeszcze nieco wstęp, by właściwy wywód zacząć od innego, bardzo symptomatycznego wypadku prasowego – numeru tygodnika „Wprost” z 21 stycznia 2013, który wywołał zresztą niemałą burzę medialną. Jeden z wydrukowanych w nim wywiadów (spod pióra pani Marty Bratkowskiej, którego należy najwyraźniej unikać jak ognia) opisuje historię obciążonego różnymi problemami, pozostającego w co najmniej chwiejnym stanie emocjonalnym nastolatka, który miał „pod wpływem marihuany” popełnić samobójstwo. Nie ma sensu ciągnąć rozpętanej w mainstreamie dyskusji nad oczywistym absurdem tez postawionych w tej opowieści rodem z „Miesięcznika Egzorcysta”. Ważne jest to, że historia we „Wprost” została opowiedziana z perspektywy matki; a może powinienem napisać Matki, by zasugerować pojawienie się pewnego archetypu; absolutnie nie po to, by kpić z czyjegoś dramatu – Matki, która przeżyła tragedię (Tragedię) związaną ze śmiercią własnego syna (Syna).
Jak wiadomo nie od dziś, korelować można wszystko ze wszystkim – a przyczynowość zostawić nudnym akademikom. Gdy po masakrze w Sandy Hook (czyli w Newtown) niektórzy amerykańscy politycy i dziennikarze chcieli obciążyć odpowiedzialnością twórców „brutalnych” gier komputerowych, „Washington Post” opublikował wykres, z którego jasno wynikało, że na całym świecie liczba zabójstw dokonanych za pomocą broni palnej maleje wraz ze wzrostem wydatków na gry komputerowe na mieszkańca w danym kraju (ze Stanami jako niechlubnym wyjątkiem – pośrodku skali w kwestii wydatków, na samej górze pod względem zabójstw). „Washington Post” zrobił to, rzecz jasna, nie po to, by argument „przeciwników brutalnych gier” w prosty sposób odwrócić, ale by pokazać absurd tkwiący w takich próbach korelacji – wykres można wiarygodnie czytać tylko w ten sposób, że w bogatszych krajach (a także krajach o mniejszych nierównościach społecznych) popełnia się mniej morderstw za pomocą broni palnej, również ze względu na ograniczenia w jej dostępie.
Zazwyczaj pokrętne próby uzasadnienia przez korelację próbuje się potwierdzić, zasypując odbiorcę kolejnymi liczbami, dokładając do korelacji kolejne zjawiska, nakładając na siebie kolejne mapy, łącząc statystyki – powołując się na autorytet „naukowych metod”, „stwierdzonych faktów” i „danych” (względnie – „amerykańskich naukowców”). Nawet niektóre zagraniczne tabloidy – ze słynnym „The Sun”, nieistniejącym już „News of the World” czy świadomie przyjmującym formułę politycznego tabloidu „Huffington Post”, choć to inna półka – właśnie tak robią, przynajmniej czasem, przynajmniej jeszcze jakiś czas temu.
W wypadku „Wprost” korelację ma przekuć w przyczynowość nie autorytet statystyki, ale „osobiste doświadczenie” – tragedia matki, która straciła syna. Ta matka doświadczyła czegoś, czego większość czytelników – jak można zakładać – nie doświadczyła i nigdy nie doświadczy, chociaż rozumie powagę zdarzenia. Mamy do czynienia z perspektywą niemalże apostolską – z tą różnicą (toutes proportions gardées), że tutaj nikt nie zaprasza do (współ)uczestnictwa, nie niesie przesłania, po prostu dostarcza argumentów jednej stronie debaty publicznej. Matka nieżyjącego nastolatka coś wie, bo „przeżyła”; jest autorytetem, bo „ma” pewne doświadczenie; zabiera głos w dyskusji, bo „jej to dotyczy”. Nie łudźmy się, że chodzi tutaj o pogłębioną świadomość związaną z materialną zmianą, z pracą, z refleksją sprokurowaną przez autentyczną tragedię. Nie, matka z artykułu doświadczyła czegoś na tak zwanym gut level – my tam, rzecz jasna, nie dotrzemy, ale musimy zachować szacunek i trwogę, bo to jedyne lekarstwo na powszechną, jak wiadomo, znieczulicę (ponownie zaznaczę może – jeśli powyższe słowa brzmią dość ostro, to dlatego, że atakuję nie wspomnianą matkę, ale dziennikarkę, która mniej lub bardziej świadomie stworzyła taką narrację, zwyczajnie pasożytując na czyjejś tragedii).
W innym wypadku pseudo-doświadczeniowa argumentacja w rodzaju tej opisanej powyżej przekonałaby zapewne wielu czytelników – i w tym sensie dobrze, że „Wprost” zaliczył tak kompromitującą wpadkę, bo swoim nierzetelnym dziennikarstwem obnażył pewien mechanizm nadużycia, w ramach którego na co dzień wynaturza się, przekłamuje i obraca na wszelkie sposoby koncepcję „doświadczenia”. Nawet jeśli to pojedynczy wypadek (choć zapewne jednak nie pojedynczy), to bardzo znaczący: można sądzić, że tabloidyzacja mediów przyjmuje dziś częściej formułę „doświadczeniową” niż „pop-naukową”. A w konsekwencji: tygodniki opiniotwórcze (bo do takiej roli aspiruje „Wprost”) stają się raczej tygodnikami „stylotwórczymi”. Dalej – już mówiąc o „odnowionej” „Chimerze” – postaram się wyjaśnić, co przez to rozumiem.
***
Od czego jednak w tej „Chimerze” zacząć? Jest tu niemal wszystko, co da się wcisnąć do magazynu z pogranicza „kultury” i celebrity world (tłum. świat osobliwości) – wiersze, proza, wywiady (dwa – z Magdaleną Cielecką i z psychoterapeutką), felieton celebryty (Kuba Wojewódzki) i poważnego autora (Edward Pasewicz), ciekawostki, impresje, medytacje. Mieszanka to naprawdę niezwykła – jeśli gdzieś ma ziścić się postmodernizm, to chyba właśnie pod czujnym okiem pięcioosobowej redakcji, do której weszła między innymi głośna poetka polska, Agnieszka Wolny-Hamkało. Redaktorem naczelnym został z kolei Rafał Bryndal, którego nawet najbardziej życzliwy czytelnik może podejrzewać w tej chwili o dziwne ambicje kolekcjonerskie (w dziedzinie „tytuły znanych czasopism przedwojnia”). Pierwszy numer jest poświęcony narcyzmowi i jego różnym kontekstom; niestety, nawet temat „Chimery” został wybrany jakby na siłę, na modłę tematów nazbyt wielu konferencji studencko-doktoranckich, gdzie do bardzo ogólnych haseł przypina się najróżniejsze wystąpienia, związane z tym, czym w danym momencie poszczególni referenci się zajmują. Narcyzm można więc wziąć i „z religii”, i „z psychologii”, i potraktować jako pretekst do rozważań o prawach zwierząt oraz perspektywie nieantropocentrycznej.
Może więc szybki przegląd treści zacząć od noty od naczelnego? Trudno jednak powiedzieć, co obrać za punkt wyjścia w samym wstępniaku – może pierwsze kilka zdań, które brzmią jak wstęp do „Yogi w weekend”:
Ubezwłasnowolnieni przez automatyzację wszystkiego, co tylko możliwe, i rozpieszczeni nadmiarem udogodnień popadamy w niebezpieczną ekstazę wolnego czasu, która może powodować powikłania życia emocjonalnego. W wielu przypadkach może rodzić frustracje i komplikować nam życie osobiste. Nuda nas wykańcza.
albo jednak dalszą części, w której naczelny Bryndal wydaje się uprawiać uprzedzającą autokrytykę:
By dotrzeć do jak największej rzeszy odbiorców, liczy się w tym propagowaniu szczególna łatwość dostępu i prosty sposób przekazu. Im więcej wygody w obcowaniu z byle czym, tym lepiej. Najbardziej liczą się propozycje niewymagające od nas zbyt wielkiego wysiłku.
Potem jest niewiele lepiej – sformułowanie „coraz mniej wokół metafory” mogłoby się podobać w manifeście jakiejś przedwojennej grupy literackiej, ale nie w takim otoczeniu:
Wolny czas nas rozleniwia, nawet jeśli spędzamy go całymi godzinami na siłowni. Wprowadza w stan otępienia, który sprawia, że mamy kłopoty ze zrozumieniem nawet prognozy pogody. Coraz mniej wokół metafory i inteligentnego dystansu zarówno do tego, co w nas samych, jak i do tego, co się dzieje za oknem. Wszechobecna ignorancja i dewaluacja słowa doprowadziły do tego, że zaczyna się ze szczególną atencją doceniać rzeczy naprawdę wartościowe.
Zapalczywe demonizowanie wolnego czasu wiele mówi o perspektywie, z jakiej wypowiada się redakcja. Jednak najzabawniejsze okazuje się mimo wszystko wyjaśnienie, dlaczego nowy magazyn nosi akurat taki tytuł:
Nie bacząc na utyskiwania tych wszystkich, dla których tego typu przedsięwzięcia nie mają rynkowego sensu, chcemy wydawać pismo, które w choć małym stopniu nawiąże do chlubnych tradycji tego historycznego tytułu. Nie czujemy się jednak spadkobiercami wybitnych autorów, którzy byli twórcami ówczesnej „Chimery”. Jedno, co nas z nimi łączy, to umiłowanie literatury i pragnienie, aby pismo prezentowało wysoki poziom artystyczny. Zostaliśmy zauroczeni słowem „chimera”, które wydaje się adekwatne do naszych czasów. Każdy z nas powoli staje się bowiem potworem przybierającym rozmaite pozy, by okiełznać coraz bardziej skomplikowaną rzeczywistość. Jestem pewny, że nasze pismo, jeśli jej jeszcze bardziej nie zagmatwa, to przynajmniej zrobi na kim trzeba wrażenie.
Zauroczenie słowem – to przecież wspaniałe. Cieszy też – bo czy może nie cieszyć? – fakt, że naczelny Bryndal odnotowuje, że czasopismo „Chimera” już kiedyś istniało. Każdemu jego motywację (czy też – każdy ze swoją motywacją), chciałoby się powiedzieć.
***
Nie chodzi mi o to, żeby wyzłośliwiać się pod adresem Bryndala za to, jak potraktował legendarne czasopismo przedwojnia. Owszem, wstępniak „Chimery” okazuje się nabrzmiały niezamierzoną groteską, ale symptomatyczny dla pewnej konkretnej perspektywy ideowej, która wyłania się i umacnia na kolejnych stronach magazynu; „Chimera” ma bowiem, jak sądzę, i wyraźne ideologiczne (powiedzmy ugodowo: „ideowe”) nastawienie, i pewien cel (w sensie zarówno zadania, jak i targetu), i szereg założeń dotyczących społecznej oraz egzystencjalnej roli literatury. Innymi słowy – chociaż trudno traktować na poważnie większość treści pomieszczonych w magazynie, warto się przemóc i zajrzeć doń nieco głębiej, bo całościowa krytyka może okazać się nad wyraz konstruktywna.
Wróćmy do słów, którymi redaktor naczelny zamyka wstępniak. Odnotowanie faktu, że jakaś „Chimera” kiedyś już istniała, jest jednak w zgodzie z pewnym określonym minimum, które redakcja zachowuje aż do ostatniej strony, a które nazwałbym minimum profesjonalizmu. Nie chodzi jednak – trzeba zaznaczyć od razu – o pewien poziom fundamentalnej przyzwoitości czy dziennikarskiej rzetelności. W ogóle nie chodzi o „poziom” ani „jakość” tekstów – jeżeli już, to o wiarygodność, ale rozumianą w kategoriach skrajnie oportunistycznych – o wytworzenie sytuacji, w której czytelnik przyznaje temu czy innemu autorowi pewien autorytet, „daje mu wiarę” i ogólnie rozumiane prawo do wypowiedzi. Naczelny odwołuje się więc do „zauroczenia słowem”, krytykuje popkulturową sieczkę serwowaną nam w telewizji (kto nie zgodzi się z ogólnymi ramami jego diagnozy?), powołuje się na czytelniczą pasję, a w opisie pracy, jaka czeka całą redakcję, umieszcza w zasadzie sugestię własnego (i swoich kolegów) poświęcenia „dla kultury”. Może Bryndal nie mówi nic konkretnego, ale za to bardzo stara się zaprezentować w roli naczelnego; jego wysiłki nie skupiają się ani na zainicjowaniu sporu (bo jak się kłócić z tym, że dobre jest lepsze od złego), ani na opisania profilu magazynu (który ma nie być tym, co we współczesnej kulturze jest niedobre), a jedynie na swoistej konferansjerce – na pokazaniu, że „Chimera” jest magazynem kulturalnym, a Rafał Bryndal jej naczelnym (świadomym tego, że kiedyś istniała inna „Chimera”). Póki kultura pozostaje ogólnym tematem, nieważne jest, co się o niej mówi. W zasadzie wstępniak mógłby składać się wyłącznie z „odnotowań”, zastrzeżeń i komunałów na temat rynku medialnego.
Czytelnik ma w ogóle wrażenie, że strasznie duża nadwyżka pracy, czasu, „sił twórczych” została w magazynie Bryndala przeznaczona na usprawiedliwienie tego, że magazyn istnieje i że pojawiają się w nim takie a nie inne teksty. Nie maltretujmy jednak dłużej naczelnego – łatwiej dostrzec to zjawisko we „właściwej” części magazynu.
Czemu innemu jak nie prostemu komunikatowi: „czytasz magazyn kulturalny” miałaby służyć zamieszczona tuż za spisem treści „Kronika”? Oto garść informacji i przemyśleń z tej właśnie rubryki:
Nauczycielka jednego z polskich gimnazjów oburza się na treść „Buszującego w zbożu”, bo jego bohater traktuje miłość przedmiotowo.
albo:
Jesień to czas nagród literackich. Wręczono Nobla, Angelusa, Nagrodę Nike… Mnóstwo nagród, które starczą nie tylko na spłatę długów.
albo:
Internet ujawnia, że istnieją silne związki między byciem pisarzem a chorobami psychicznymi. Słynni ludzie pióra borykali się m.in. z depresją, schizofrenią, zespołem Aspergera.
Oczywiście – nie każdy może być Marcinem Sendeckim, którego „W tym tygodniu nie piszemy o…” z dawnego „Przekroju” było wzorem takiej otwierającej rubryki. Jednak pomijając erudycję i elokwencję wzmiankowanego trzeba zauważyć, że różnice sięgają poziomu fundamentalnego: „Przekrój” zaczynał się dzięki Sendeckiemu zbiorem komentarzy naprawdę ciętych i złośliwych, często dość jednoznacznych (co nie znaczy, że mniej błyskotliwych), proponujących konkretne spojrzenie na wydarzenia bieżące. Gdy autor „Parceli” i „22″ wchodził w rolę redaktora „Przekroju”, stawał się nawet po trosze moralizatorem – ale był to moralizator najwyższej próby, dydaktyk ze starej szkoły, zachowujący równocześnie dystans do własnej roli, wspaniałe poczucie ironii, przewrotne spojrzenie na świat. Tymczasem „Kronika” z „Chimery” jest prostym wyliczeniem zdarzeń i pseudo-ciekawostek z wyimaginowanego „życia literackiego”, które niczemu nie służą, niczego nie komentują, stanowią wyłącznie pretekst do kolejnego cokolwiek żenującego dowcipu (oczywiście, jest i dyżurny żart o seksie, i dyżurny żart o kupie):
27 października obchodziliśmy kolejne urodziny tragicznie zmarłej w 1963 roku poetki i pisarki Sylvii Plath. Pozostawiła po sobie świetne wiersze, wybitną powieść „Szklany klosz” i mnóstwo cytatów. Wśród nich taki: „Nic tak nie śmierdzi jak kupa niewydanych manuskryptów”. No proszę, a w Polsce często całkiem odwrotnie.
albo:
Związki Starego Kleparza z literaturą? Proszę bardzo. Gościem tegorocznego Festiwalu Conrada był noblista Orhan Pamuk, który pomimo swoich wielu literackich obowiązków zdążył odwiedzić słynny krakowski targ. Po tym wydarzeniu Stary Kleparz dostał setki lajków. Głównie od Ormian. Turcy gremialnie go zdissowali.
***
Swoiste „staranie o legitymizację” wybrzmiewa jednak w pełni dopiero w tekstach konkretnych i autorskich. Przykładem niech będzie wywiad, który poetka Agnieszka Wolny-Hamkało przeprowadziła z psychoterapeutką Barbarą Biernacką. Pierwsze trzy zdania:
AWH: Narcyzm potocznie kojarzy się z samouwielbieniem i egocentryzmem. Jaka jest kliniczna definicja tego zaburzenia?
BB: To zaburzenie polega na fałszywym self, czyli fałszywym obrazie siebie, który dziecko nabywa w rodzinie.
Urzekająco proste i fachowe . Z ostatniej strony wywiadu z psychoterapeutką dowiadujemy się z kolei, że „każdy z nas jest mordercą Chrystusa”, a spod stołu wyskakuje alegoryczny Szymon Hołownia. Ten wątek pojawia się w związku z książką Wilhelma Reicha „Mordercy Chrystusa”, która stanowi coś w rodzaju dyżurnego odwołania do kultury (w końcu – książka!); w całym wywiadzie wyczuwa się zaś przede wszystkim nieznośny, ostentacyjnie „żargonowy” ton, który niczemu (w warstwie, nazwijmy to, „treści”) nie służy. Ani po stronie Biernackiej, ani Wolny-Hamkało nie znajdziemy jakichś odkrywczych tez czy problematycznych pytań. Wnioski z rozmowy są w zasadzie trzy: każdy jest trochę narcyzem; należy coś z tym (z)robić; ale trzeba zachować zdrowy rozsądek i zdobyć się na autoakceptację. W obliczu tak groteskowo błahych konkluzji istotna staje się raczej swoista językowa nadwyżka, pseudo-psychologiczna maniera, która sama przez się ma udowodnić, że teraz rozmawiamy o poważnych sprawach z pewnej psychologicznej perspektywy. Nic nie zostaje powiedziane, ale czytelnik (przynajmniej w zamierzeniu) trwa w poczuciu, że przeczytał wywiad poetki z psychoterapeutką. Pełna samozwrotność, doskonała wsobność: tak, jak naczelny „Chimery” nie musi odnosić się do tradycji literackich (i do historycznej „Chimery”), tylko przekonać czytelników, że tworzy magazyn o kulturze, tak psycholożka nie musi odwoływać się do psychologii, tylko pozostawić po sobie wrażenie – przekonać nas, chociaż nie o przekonanie do jakiejś racji tu chodzi – że jest psycholożką. Poza tym nikt nas do niczego nie namawia, nie zachęca do krytycznego spojrzenia na cokolwiek, nie zmusza do wyjścia poza obszar „zdrowego rozsądku” i prostych intuicji – nie wprawia w żaden sposób w dyskomfort. Przeciwnie – czytelnik, który przed lekturą miał pewien zbiór założeń odnośnie tego, czym jest narcyzm, miłość własna, etc., znajdzie w „Chimerze” tylko potwierdzenie tych założeń – sygnowane takim czy innym nazwiskiem. Skutecznie zneutralizowane zostają nawet dobre teksty, ale o tym nieco dalej.
Mechanizm potwierdzania istniejących presupozycji został przez twórców magazynu tak dopracowany (zakładam, że bezwiednie – akurat tu nie posądzam ich o złą wolę), że kolejne teksty – choć nie wszystkie, patrz: Grzebalski, Pindel, etc. – różnią się wyłącznie perspektywą, tymczasem ich szeroko rozumiana treść jest bliźniaczo podobna. Mówiąc wprost: z felietonu Kuby Wojewódzkiego, artykułu Rafała Bryndala (który został opublikowany obok wstępniaka – ale nie będę już cytował) oraz wywiadu z psychoterapeutką wynika w zasadzie to samo. Z kolejnych artykułów dowiadujemy się więc, że miłości własnej jest we współczesnym świecie (i w mediach) za dużo, ale że trochę musi jej być, a jak jest jej za dużo albo za mało, to jest źle i coś z tym trzeba zrobić – zasadniczo: być sobą, tylko lepszym. Różnica objawia się właśnie w perspektywie (Wojewódzki to Wojewódzki, terapeutka to terapeutka, Bryndal to – jakby na to nie spojrzeć – nadal Bryndal) oraz w żargonie, który stanowi wszak coś innego niż język, chodzi bowiem tylko o legitymizującą daną wypowiedź kodowaną nakładkę, szablon umożliwiający zrozumienie jednoznacznego tak czy inaczej przekazu. Nie jest przy tym tak, że autorzy reprezentują, jak to bywa w różnych tygodnikach i dziennikach opinii, tę samą „linię” światopoglądową ustaloną – według najlepszych partyjnych modeli – w gronie redakcji. Łatwo mi uwierzyć, że Bryndal, Wojewódzki i Wolny-Hamkało naprawdę mają mniej więcej to samo do powiedzenia w temacie miłości własnej; jednak ich opinie nie stanowią „jedności”, tylko w bardzo zgrabny sposób się dopełniają: Bryndal jest Naczelnym i felietonistą refleksyjnym, Wojewódzki felietonistą-prowokatorem i celebrytą, a Agnieszka Wolny-Hamkało dociekliwą reporterką o wszechstronnych zainteresowaniach. Zaś psychoterapeutka Barbara Biernacka pozostaje, rzecz jasna, bez reszty psychoterapeutką.
Na pewno można – i warto – opisać powyższe zależności w zasugerowanych kategoriach doświadczenia i tożsamości; różnica perspektywy i kodu (czy też tonu) wypowiedzi składa się w gruncie rzeczy właśnie na różnicę tożsamościową – psychoterapeutka, celebryta i poetka mówią to samo, ale przecież są kimś innym. Dzięki temu poszczególne perspektywy umacniają się nawzajem, a razem – umacniają głównie przekonania, które czytelnik do tekstu już wniósł. Ich podstawową funkcją jest nie tyle dialog z czytelnikiem, co wymiana doświadczeń podobna do terapii grupowej z hollywoodzkiego filmu: pokazujemy sobie nawzajem, że z naszych różnych ról życiowych i doświadczeń wynikają podobne wnioski, dzięki czemu wszyscy czujemy się lepiej. Nawet Kuba Wojewódzki, kiedy konstruuje felieton ze zużytych i egzaltowanych komunałów – tak, że nie potrzeba żadnego wysiłku, by przystać na jego ogólne tezy – ma, w domyśle, doświadczenia w jakiś sposób zgodne z doświadczeniami czytelnika (zachodzi więc transakcja wiązana: on staje się trochę bardziej zwykłym człowiekiem, my stajemy się trochę bardziej jego kumplami „po doświadczeniu”). Jak można się spodziewać, przedkładając „dzielenie się” (to fraza przechwycona dziś przez tożsamościowe słowniki) swoimi przemyśleniami o narcyzmie nad mówienie czegoś konkretnego, autorzy doprowadzają do sytuacji, w której narcyzm staje się nie tylko tematem artykułów, ale również ich emocjonalną dominantą. Trudno nie uznać za symptomatyczny pewnego zabawnego efektu edytorskiego – otóż temat numeru nadrukowany jest na każdej stronie w pierwszej, tematycznej części „Chimery”; około trzydzieści razy – „narcyzm”, „narcyzm”, „narcyzm”…
Do innej zabawnej sytuacji prowadzi perspektywa tożsamościowo-doświadczeniowa w rozmowie Rafała Bryndala z Magdaleną Cielecką. Tutaj trzeba zacytować:
RB: Philip Roth to jeden z najwspanialszych żyjących pisarzy.
MC: No chyba tak, chociaż tu spierałabym się, bo ja uwielbiam J. M. Coetzeego.
To przykre, że aktorka nie wypada w „autentycznej” rozmowie przynajmniej w połowie tak dobrze, jak w rozmowie odegranej; spróbujmy jednak wyciągnąć z tego ponownie jakieś wnioski. Czy uznanie dla pisarskiego talentu Rotha kłóci się z sympatią dla Coetzeego (i na odwrót)? Nie. Czy między tymi pisarzami zachodzi jakiś głęboki spór światopoglądowy? Trudno powiedzieć – wymagałoby to głębszej lektury, o jaką Bryndalowi i Cieleckiej chyba jednak nie chodzi (mogliby przywołać np. popełnioną przez Coetzeego recenzję z „Nemezis” Rotha , która była jednak dość pozytywna). A o co chodzi? Oczywiście, moglibyśmy odpowiedzieć, że aktorka chce pochwalić się znajomością tego czy innego autora; to byłoby jednak zbyt proste. Proponuję inny obraz sytuacji, osadźmy go – dla ułatwienia – w jakiejś modnej kawiarni. Albo – jeszcze lepiej – w przedziale kolejowym. Osoba A czyta, dajmy na to, nową powieść Olgi Tokarczuk (książka nienaturalnie uniesiona tak, żeby było widać okładkę, jedna ręka nonszalancko oparta na stoliku, głowa lekko odchylona na oparciu – tryb lektury stworzony specjalnie dla tzw. literatury środka); osoba B – ta sama postawa, te same gesty – trzyma w ręku recenzowany przez „Newsweek” reportaż. Nie dyskutują, nie wdają się w rozmowę – z zewnątrz mogą wyglądać identycznie – ale różnica między nimi jest w pewnym sensie czystą różnicą tam-tutaj, różnicą pewnego stylu, jednak nie w sensie „gustu”, a „stylu bycia”, jałową (i pozbawioną potencjału sporu) różnicą wyprodukowaną po to, by każdy mógł czuć się odpowiednio indywidualnie. Zresztą może ta różnica ma jeszcze inne fetysze, jakieś dodatkowe atrybuty: kubki kawy z różnych sieciówek, różne marki telefonów. Zaznaczmy jeszcze raz: nie chodzi o różnicę konfliktogenną, między czytelnikami A i B nie rodzi się niechęć ani antypatia, raczej przeciwnie – to taka relacja, jaką tworzą Bryndal z Cielecką, nie mówiąc nic o niczym; albo taka, jaką zawiązują na moment postaci z „Kochanie, zabiłam nasze koty” Masłowskiej, gdy dyskutują bez dyskusji o skrajnie poza-mainstreamowym wernisażu sztuki awangardowej. Bohaterowie dialogu skupiają się na zademonstrowaniu swojego sposobu bycia. To kwintesencja sporu celebryckiego, który jest jednak dostępny zwykłemu człowiekowi.
„Chimerę” czyta się przy tym dużo łatwiej, jeśli ograniczyć się do „dzielenia doświadczeń” z autorami – i potwierdzania własnych presupozycji. Co więcej, wydaje się, że w złowieszczy i przygnębiający sposób nawet tu pojawia się jakaś wynaturzona postać Barthesowskiej przyjemności tekstu; moglibyśmy nazwać ją umownie przyjemnością magazynu (w sensie np. „magazynu kulturalnego”). Z jednej strony prowadzi to, niestety, do zmiany optyki przy opublikowanych w „Chimerze” tekstach naprawdę wartościowych; z drugiej strony tam, gdzie samozadowolenie jest nie tylko tematem, ale i celem, można się w gruncie rzeczy spodziewać niezłej zabawy.
Tymczasem czytelnik w minimalnym stopniu krytyczny poza materiałem do wspomnianej „konstruktywnej krytyki” znajdzie frajdę gdzie indziej. Jest taki moment w wyreżyserowanej przez Polańskiego ekranizacji „Rzezi” Rezy, kiedy fenomenalny skądinąd Christoph Waltz zwraca się do Johna C. Reilly’ego: „Please, keep stroking your ego. It’s beautiful” – wspaniale przeciągając „ju” w ostatnim słowie. Cóż, może nie do końca o to chodzi w „Chimerze” – ale trochę jednak o to.
Jedno, na co czytelnik krytyczny musi zwrócić uwagę, to by nie oprzeć swojej krytyki na tych samych kategoriach doświadczeniowych, od których wychodzą redaktorzy „Chimery”. Jeśli Wojewódzki czy Bryndal piszą felietony dlatego, że są celebrytami, to nie krytykujmy ich za to, że nimi są, ale za to, że z celebryctwa czerpią legitymację dla swoich wypowiedzi – oraz, rzecz jasna, za to, że nie mają nic do powiedzenia.
***
Najbardziej wyrazisty przejaw „tożsamościowej dominanty” przybiera postać szantażu emocjonalnego; zresztą redakcja „Chimery” podsuwa nam pod nos przykład tak jaskrawy, że nie za bardzo wymaga on komentarza. Bezpośrednio po świetnych wierszach Mariusza Grzebalskiego znajdujemy wiersz Goni Wielochy z takim dopiskiem (pisownia oryginalna):
Gonia Wielocha nasza bliska koleżanka. Jedna z najlepszych polskich charakteryzatorek. Piękny człowiek. Zmarła niedawno po ciężkich zmaganiach z chorobą nowotworową. Dziękujemy Mateuszowi Motyczyńskiemu za udostępnienie wiersza.
Zapytam może nieco brutalnie: czemu służyć ma wiersz z takim dopiskiem, szczególnie umieszczony w magazynie jako wiersz, a nie np. jako część wspomnienia o zmarłej osobie? A jeśli służy temu, czemu służy obecność w „Chimerze” innych wierszy i próz – to po co ten dopisek? Warto trzymać się zasady lektury niebezinteresownej i zapytać, co z tym wierszem lub dopiskiem mamy zrobić. Uczcić pamięć zmarłej? Zwrócić uwagę na jej twórczość? A może po prostu „przeżyć” ten wiersz, „doświadczyć” go, „wejść z nim w kontakt” bądź – co nie brzmi najzręczniej – po prostu „poobcować” z nim?
Takie pozornie banalne pytania są konieczne, bo redakcja „Chimery” dopuściła się w tym miejscu wyjątkowo paskudnego chwytu – co może najgorsze, prawdopodobnie bez złych intencji. Nie łudźmy się – mamy do czynienia z czystej wody szantażem emocjonalnym, jednak takim nienastawionym na mierzalny zysk, wzrost sprzedaży, zwycięstwo w debacie. Szantażuje się nas, bo tak przedstawiony wiersz nie może się nie podobać; a jeśli się nie podoba, to tylko dlatego, że tak czy inaczej przyznajemy mu rację bytu („nie podoba mi się, ale rozumiem, że opublikowali go w takiej formie…”). Jedyną legitymizacją dla jego obecności jest przy tym specyficzne kryterium tożsamościowe – fakt, że napisał go ktoś, kto zmarł na raka. Jeśli cały mechanizm wydaje się wyjątkowo manipulacyjny, to nie dlatego, że wiersz Wielochy nie powinien był zostać napisany – takie twierdzenie byłoby dalekim uogólnieniem – ale dlatego, że o ile nie broni się sam (a nie broni się), to nie powinno się na siłę wprowadzać go do przestrzeni życia literackiego za pomocą ustalonej konwencji, przeznaczonej też dla „samodzielnych” czy „tych właściwych” wierszy. Jeśli zaś już się go tam wprowadzi – trzeba pozwolić czytelnikowi na jakiś rodzaj sprzeciwu wobec samej obecności tego tekstu. Stwierdzenie, że jakiś tekst nie powinien był zaistnieć (w obszarze „literatury”), jest integralną częścią lektury i doświadczenia (tak, doświadczenia) czytelniczego; warto o możliwość tego stwierdzenia walczyć. Nie znaczy to, że ktoś, kto po lekturze wyjątkowo złego tomiku poezji ma ochotę zabronić autorowi dalszych publikacji, powinien mieć możliwość instytucjonalnie narzucić swoją wolę szerszej społeczności. Jednak odmowa prawa do istnienia tekstu – stwierdzenie, że dzieło nie powinno było zaistnieć – jest środkiem radykalnego sprzeciwu i oporu czytelniczego, który nie pozwala literaturze się spetryfikować, gdyż ciągle przedstawia ją jako zbiór zrealizowanych i niezrealizowanych możliwości, a nie – koniecznych faktów. Określone konwencje każą nam – ze względów, które warto byłoby osobno omówić – ubierać tego typu sądy w nieco łagodniejsze frazy, gdy wypowiadamy się publicznie; to jednak nie znaczy, że nie są one istotnym elementem recenzji, polemik, dyskusji. Wiersza osoby zmarłej na raka – gdy zostaje zaprezentowany jako wiersz osoby zmarłej na raka – nie można ani ocenić, ani odrzucić, ani przedyskutować. Nie chodzi tylko o to, że w takiej sytuacji nie da się o poezję „pospierać”, skonfliktować światopoglądowo; prymat jednego, tożsamościowotwórczego doświadczenia zabił możliwość drugiego – doświadczenia estetycznego.
Można pewnie zarzucić mi, że (zbyt) ciężkie i rozbudowane zarzuty kieruję pod adresem redakcji ze względu na oczywisty, drobny bądź głupi błąd, który da się opisać jako prosty szantaż emocjonalny. Oczywiście, trochę tak jest. Rzecz w tym, że zazwyczaj jedyną reakcją na takiego rodzaju szantaż jest odejście od stołu – rozmowę można zerwać, zarzucając rozmówcy właśnie szantaż emocjonalny, ale trudno rozmontować tę wyjątkowo popularną pułapkę tak, by móc kontynuować dyskusję. Innymi słowy, stwierdzenie, że coś jest szantażem emocjonalnym, niewiele daje temu, kto jest szantażowany. Warto więc zasadniczo błahy wypadek (jak ten w „Chimerze”) potraktować jako poligon doświadczalny i, na poczet przyszłych dyskusji, próbować pułapkę na różne sposoby rozbrajać, co stanowiłoby swego rodzaju projekt polityczny.
***
Zupełnie pominąłem powyżej kuriozalny tekst Jacka Krawca o prywatnym mecenacie jako sposobie finansowania kultury; autor wychodzi od obrony wystąpienia Leszka Balcerowicza na Polskim Kongresie Kultury w Krakowie w 2009 – a potem jest już tylko zabawniej. Tekst jest tak skończenie bezproduktywny, niepoparty niczym poza „intuicyjnie zrozumiałymi” i branymi „na zdrowy rozum” twierdzeniami w stylu Janusza Korwin-Mikkego, że po prostu nie za bardzo chce się o nim pisać. Dlatego, ryzykując niegrzeczny i nieładny publicystyczny chwyt, nawet tego tekstu nie zacytuję (piszę to wszystko mając świadomość, że kilku znajomych poetów – i to naprawdę niezłych poetów – stanęłoby w obronie tego pana; dlatego zresztą przestałem rozmawiać z nimi o polityce). Osobno warto byłoby na przykład przyjrzeć się kontekstom, w jakich pojawia się w „Chimerze” pojęcie „zwykłego człowieka”, ale to temat na inną okazję.
***
Jakie wnioski możemy wyciągnąć z lektury lajfstajlowo-kulturalnego magazynu „Chimera”? Odkładając nawet na bok wątek szantażu emocjonalnego, powiedzmy od razu wprost: kultura podtrzymywana i napędzana przez lajfstajl to pożywka dla prawicy, szczególnie tej „tożsamościowej” – jak w Polsce. Wiążąc kulturę z kategorią tożsamości (i stylu życia), autorzy uwiarygodniają sztuczne podziały kulturowe oparte na tej kategorii, wynikające ze wzajemnego demonizowania się określonych grup społecznych. W gruncie rzeczy podbudowują więc iluzoryczną opozycję bojaźliwego katolika oglądającego w teatrze (o ile nie odprawiającego) co najwyżej „Dziady” w możliwie zachowawczej inscenizacji/aranżacji – i czytelnika postmodernistycznych powieści, palącego na okrągło marihuanę, oglądającego trzygodzinne filmy o Gertrudzie Stein (cyt. za „Shortbus”), pijącego kawę w Starbucksie (oczywiście) i organizującego w przerwach casualowe panseksualne orgietki dla znajomych wyborców Ruchu Palikota. Widać przy tym zresztą inny ważny mechanizm – kiedy ujmiemy społeczne (oraz interpretacyjne) opozycje w kategoriach lajfstajlu, zaczynamy obracać stereotypami – a katalog cech strony przeciwnej okazuje się nieskończenie otwarty i, w gruncie rzeczy, inkluzywny . Starcie tożsamości, kiedy już zachodzi, jest przez to tym bardziej cyniczne i brutalne; wroga konstruujemy bowiem dowolnie, a zarazem w taki sposób, by w niczym go nie przypominać – o ile czytelnik Rotha i czytelnik Coetzeego mogą współistnieć („konflikt bez konfliktu”) , o tyle już czytelnik „Gazety Polskiej” i czytelnik „Gazety Wyborczej” nie bardzo, a konflikt między nimi szybko staje się totalny i bezkompromisowy: jeden styl życia dąży do wyparcia drugiego.
I jeszcze jedno – jeśli jesteśmy w stanie podporządkować kryterium tożsamościowemu nawet dyskusję o kulturze w jej „niepopularnych” odmianach (a redakcja celuje przecież w rejestry „wysokie” i „ambitne”), to okazuje się, że kategoriami związanymi z doświadczeniem i tożsamością opisać można wszystko. Przestajemy odróżniać poglądy (czy też „idee”) od doświadczeń (czy też „tożsamości”) i kończy się – ni mniej, ni więcej, chociaż to związek bardzo niebezpośredni – na posłach prawicy, którzy domagają się „tolerancji dla swoich poglądów”, dla homofobii, ksenofobii, mizoginii, rasizmu, etc., gdyż nie widzą zasadniczych różnic między tymi dwoma rejestrami. Potocznie rozumiana „kultura” pozostaje jednym z ostatnich pól, w którym broni się subtelnych różnic między pojęciami i ideami, a zarazem laboratorium pozwalającym na pogłębianie świadomości języka. Jeśli „odpuszczamy sobie” pracę nad językiem w dyskusji o kulturze, to skazujemy się na zupełne pomieszanie pojęć i porządków; dlatego musimy mówić nie tylko z różnych pozycji, ale i różne rzeczy – podważać, problematyzować i dywersyfikować – a to magazynowi Bryndala się nie udało.
Jak wspomniałem, w pierwszym numerze „Chimery” pomieszczono również teksty dobre i bardzo dobre. Zresztą samo wyliczenie nazwisk robi wrażenie: Grzebalski, Pasewicz, Wiedemann, Springer, Pindel, a to nie wszyscy. Dlaczego np. świetne jak zwykle wiersze Grzebalskiego nie ratują czasopisma?
Myślę, że mamy do czynienia z pewnym błędnym kołem: czytelnik, który doceni wiersze Grzebalskiego i prozę Springera, raczej „odbije się” od omówionych przeze mnie tekstów; mógłby w zasadzie wyrwać z „Chimery” interesujące go strony. Z kolei ci, którzy przetrawią teksty z pierwszej połowy numeru (tam zgromadzono część „tematyczną”), będą mieli całą resztą odpowiednio „ustawioną”, opracowaną, naświetloną z właściwej strony i poprzedzoną obszernym wstępem. Na zabiegi retuszujące składa się spora część magazynu: wstępniak i „Kronika”, celebryckie felietony, ale również zabiegi edytorskie: kolejność publikacji, proporcja tekstu do ilustracji, użycie „ramek” i wytłuszczonych lidów.
Nawet świetną literaturę da się, niestety, spacyfikować tak, jak robią to Bryndal i spółka – dzieje się to na co dzień w szkole, bardzo często również na uniwersytetach. „Chimera” przyjęła rolę nauczyciela-biurokraty z XIX-wiecznej powieści; jej zadaniem jest ustawienie, dopasowanie, uładzenie tekstu tak, żeby służył uwiarygodnieniu tego, co „już jest” (pewnego zbioru przekonań oraz „stylu życia”), a nie jakimś krytycznym czy subwersywnym działaniom. Oczywiście uczeń uparcie „niedopasowany” i niedający się podporządkować może z nauczycielem walczyć (a z „Chimery” wyrwać to, co go interesuje), ale ambicje takiego ucznia będą, jak się zdaje, dużo wyższe niż przeciętnego polskiego czytelnika (z) klasy średniej. Kontakt z kulturą jest dla tego ostatniego – i w tym kontekście magazyn Bryndala sprawdza się znakomicie – po części obowiązkiem, ale w większej mierze pewnym obszarem „sukcesu życiowego” – takim samym, jak do niedawna samochód, mieszkanie w centrum dużego miasta, własne „drobne przedsiębiorstwo”, zagraniczne wakacje, etc. Taki czytelnik z chęcią poprzestanie na pewnym minimum, które uspokoi jego sumienie i pozwoli odhaczyć rubryczkę „kultura” w grafiku na dany kwartał.
Oczywiście – modelowy „czytelnik z klasy średniej” nie istnieje, bo ma różną płeć, różne korzenie, miejsce zamieszkania, etc. Jednak „Chimera” – jak wiele podobnych inicjatyw w polskiej kulturze – tworzy go na bieżąco, daje mu rację bytu, pozwala mu powstać jako pewnemu jednolitemu bytowi; a gdy już powstanie, sprawia, że jego istnienie wydaje się czymś zupełnie naturalnym. Magazyn Bryndala jako całość, od swojego lajfstajlowego profilu, przez rozmowę z psychoterapeutką, aż po neoliberalne wypociny o „prywatnym mecenacie” jest bowiem bardzo spójnym i ideologicznie nasyconym tworem, jest też wyraźnie stargetowany. Jego modelowy czytelnik będzie oczekiwał tego, co redakcja jest w stanie zaproponować – „rozważań o życiu” podbudowanych „własnymi doświadczeniami” oraz „rozmową o książkach”. „Chimera” jest puszczonym w ruch stereotypem, który ma posłużyć głównie – co dość ironiczne – umocnieniu polskiej klasy średniej w jej lekturowo-kulturalnym samozadowoleniu. Chciałbym móc przekonać siebie samego, że tych kilku spośród moich ulubionych autorów, którzy podjęli współpracę z „Chimerą”, będzie działać w charakterze sabotażystów i dywersantów na tyłach wroga. Obawiam się jednak, że metafory szkolne okazują się zwykle mimo wszystko bardziej trwałe od militarnych.
Nawet z takich obserwacji możemy na szczęście wyciągnąć jakieś konstruktywne wnioski; choćby takie, że jednym z głównych zadań krytyki pozostaje nadal wzbudzanie niepokoju u czytelnika – zwracanie mu uwagi na wszystkie te siły działające w tekście, które mogą go wytrącić z letargu, wypchnąć ze stanu samozadowolenia, poruszyć i zdestabilizować. Trochę inspirując się Brzozowskim, krytyka powinna nadal skłaniać do pracy i samodzielności, do stawiania czoła temu, co nieoswojone; powinna mieć jednocześnie coś z trickstera, tak, by opowieściami o literaturze (a więc opowieściami o opowieściach) świadomie wywodzić odbiorcę w pole i zmuszać do nieustannej zmiany perspektywy.
Ostatecznie w „Chimerze” najgorsze i najbardziej szkodliwe nie jest bowiem to, że łączy kulturę z kwestiami lajfstajlu; ani to, że w żenująco zły sposób nawiązuje do legendarnego tytułu; ani nawet to, że pasożytuje na naprawdę świetnych autorach. Najgorsze jest to, że przesłaniem „Chimery” pozostaje bezczynność – spór bez sporu, literatura bez idei, lektura bez zmiany ani wpływu na życie. Oryginalna, Baudelaire’owska chimera była przynajmniej złowieszcza; ta, którą znajdziemy w Empikach, jest już tylko smutna.
Paranarkotyczne substancje i niemaskowany homoseksualizm – jak bardzo to przypomina bitników. Fragment „Encyklopedii polskiej psychodelii” Kamila Sipowicza.
W 1967 mój starszy kolega poeta Jarek Markiewicz spotkał przypadkowo w barze mlecznym na Krakowskim Przedmieściu brodatego mężczyznę. Mówił on niewyraźnie, posługując się przy tym słownikiem. Był to Allen Ginsberg (1926–1997). Kilka dni później we trzech odwiedziliśmy Mirona Białoszewskiego (1922–1983) w jego mieszkaniu na placu Dąbrowskiego w Warszawie. Ginsberg i Białoszewski świetnie się rozumieli, obaj byli gejami i poetami. Obaj używali psychodelików. Ginsberg LSD i marihuanę, Miron kodeinę i efedrynę. Gdy Allen, który w mieszkaniu Mirona uwodził „przeklętego poetę” Kazimierza Ratonia (1942–1982), zaproponował wspólny trip na LSD, Miron bardzo chciał. Niestety, jego partner, sławetny Le, zabronił mu takich eksperymentów.
Tadeusz Sobolewski we wstępie do Tajnego dziennika Białoszewskiego pisze: „Biedował do 1956 roku, czasem mogąc sobie pozwolić jedynie na porcje ryżu w barze mlecznym; oszukiwał głód psychedryną albo innymi dostępnymi środkami. Ale wtedy właśnie wybuchło jego pisanie [...] prowadził życie francuskiego surrealisty czy nowojorskiego bitnika”.
Głód i psychedryna były katalizatorami pisarstwa Białoszewskiego. Jedenaście lat później, gdy czasy głodu się skończyły, nadal używał kodeiny, psychedryny, efedryny i kofeiny w ampułkach. Substancje te były wówczas dostępne w aptekach bez recepty. Raczyli się nimi studenci przed egzaminami oraz początkujący hipisi. W Tajnym dzienniku poeta opowiada, jak odwiedził swoich przyjaciół, tłumacza Romana Klewina (1917–2004) i malarkę Adrianę Buraczewską na warszawskim Żoliborzu:
Roman wymawia Adzie zbytnie napędy. Że ciągle coś bierze. Ada, mimo to, w dobrej formie, pogodna, oblicza, jaką by trzeba dać dawkę psychedryny, żeby podziałała. Wspominam jej o psychedrynowych szarpaniach serca, i że pod koniec działania katz, można go uniknąć poprzez codeinę i uspokajające. Codeiny brak.
Mieszkanie Klewina było artystyczno-psychonautyczną komuną. Wielu ludzi tam pomieszkiwało. Przedtem jeszcze, w latach 50., Białoszewski w słynnym Teatrze na Tarczyńskiej współpracował z Bogusławem Choińskim (1925–1976) i Lechem Emfazym Stefańskim (1928–2010). Choiński był autorem tekstów piosenek i słynnym eksperymentatorem na polu działania halucynogennych roślin i grzybów. Emfazy, słynny psychotronik i pisarz, prawdopodobnie używał kokainy i amfetaminy w swej pracy z energiami.
Podczas podróży do USA Miron dostawał to, co mu było do życia niezbędne, od goszczących go Polaków. Pisze w Tajnym dzienniku: „Wymaniłem od niej kodeinę i efedrynę. Ta ostatnia jak się okazało bez recepty, trzeba znać nazwę, a jej etykietkę mi dała”. Gdzie indziej skarży się, że w czasie wojny nigdzie nie ma w aptekach Tussipectu, syropu na kaszel na efedrynie.
Kłopoty miał pisarz już w latach 50. XX wieku, w okresie działalności słynnego Teatru na Tarczyńskiej. Kompozytor Stanisław Prószyński we Wspomnieniach o poecie pisze:
Ale w tym samym numerze [chodzi o miesięcznik „Poezja” – przyp. aut.] można nawet znaleźć groźną insynuację na temat rzekomej narkomanii Mirona: oto drugi autor w swoich popisach beztroskiej niekompetencji brnie coraz dalej, pisząc o tym, że zastrzyki psychedryny (jak się raczy wyrazić) kosztowały po 70 gr sztuka: już widzimy biednego poetę, którego stać na tak tanie zastrzyki, którymi się – aby użyć dzisiejszego określenia – szprycuje. Prawda jest zupełnie inna i prostsza: psychedryna były to (i są do dzisiaj) białe tabletki, sprzedawane w ciągu wielu powojennych lat w każdej aptece bez recepty, a kupowali je na przykład studenci w okresie egzaminów, żeby nie spać i móc się nocami uczyć, ze świeżym i chłodnym umysłem. Był to dość popularny, wówczas uważany za całkowicie nieszkodliwy środek (coś jak niewinna kawa), a dopiero po latach został objęty obowiązkiem recepty lekarskiej.
Prószyński ma całkowitą rację, psychedrynę oraz fermetrazynę w latach 50., 60. i 70. zażywano masowo, także w celu odchudzania się.
Tak zwana poetycka grupa kobyłecka, której spotkania w latach 50. odbywały się u Swena Czachorowskiego (1920–1994) właśnie w Kobyłce pod Warszawą, a do której obok Mirona należał też mieszkający wówczas w pobliskiej Zielonce Bogusław Choiński, raczyła się bardzo mocną herbatą (2 deka na głowę!) oraz psychedryną. Czachorowski był bardzo uzdolnionym poetą, niestety całkiem niesprawiedliwe uznano go za epigona Białoszewskiego.
(fragment Elegii warszawskiej na śmierć zoo Swena Czachorowskiego)
o świcie
żegnała świat
złota łapa
stał się głos i ogień Bengalu
jakby Indra rozplatał lotosy
a może
u warg tygrysa
bogowie
złożyli kroplę somy
Także Choińskiemu się nie poszczęściło, uniemożliwiano mu przez lata debiut książkowy, za co podobno odpowiedzialny był Artur Sandauer (1913–1989). Do dziś słuchamy tekstów, których był współautorem, w wykonaniu chociażby Czesława Niemena:
Pod papugami jest szeroko niklowany bar
Nad szklaneczkami chorągiewką żółtą świeci skwar
Tu przed dziewczętami kolorowa słodycz stoi w szkle
Wraz z papużkami chcą szczebiotać i kołysać sięNa napowietrznych swych huśtawkach
Na parkietach i na mostach
Według kolorów włosów, sukien
I według wzrostuPod papugami wisi lustro, w którym każdy ma
Most z lampionami, promenadę do białego dniaNa napowietrznych swych huśtawkach...
Pod papugami nawet wtedy, gdy muzyki brak
Pod papugami w kolorowe muszle gwiżdże wiatrW kolorowe muszle gwiżdże wiatr
W kolorowe muszle gwiżdże wiatr
Jak wspominałem wcześniej, Choiński był ekscentrykiem (na napowietrznych swych huśtawkach!) i eksperymentował ze wszystkimi możliwymi substancjami rozszerzającymi świadomość, co prawdopodobnie przyspieszyło jego śmierć.
Pisarka Wanda Chotomska notuje:
Boguś był wielkim prekursorem i eksperymentatorem, Mirona Boguś faszerował herbatą. Siebie zresztą też. Jedli ją na sucho, no, najwyżej z odrobiną wody, ugniatali herbaciane listki na paćkę i mówili, ze im to pomaga w twórczym myśleniu. Na Witkacego się powoływali. Na te jego różne używki. Ale tylko w zaprzyjaźnionym gronie. Bo to nie był czas, kiedy kolegom w pracy można było mówić o Witkacym. Z kolegami w pracy w ogóle się niewiele mówiło. Tylko z tymi zaprzyjaźnionymi właśnie. Z Bogusiem, który szokował sposobem bycia i fascynował rozległością zainteresowań – od piramidy do piramidonu.
Inna kobylanka – Teresa Chabowska-Brykalska (primo voto Choińska) tak wspomina spotkania w pobliskiej Zielonce:
Czasami przychodziły nam do głowy narwane pomysły. Pamiętam, że któregoś wrześniowego, gorącego popołudnia w Zielonce poszliśmy z Mironem i Anią Szulc do pobliskiego lasu, narwaliśmy jarzębin i chmielu, jakichś traw, rozebraliśmy się pręciutko i ustroili w girlandy, pióropusze i czerwone korale. Rozbrykani w nagrzanym pustym lesie wpadliśmy w jakąś euforię, śpiewaliśmy chyba Mozarta, tańczyliśmy niepomni dość ponurej rzeczywistości.
Dionizja w stalinowskiej Polsce, paranarkotyczne substancje, poezja, mocna herbata (tzw. czaj) i swoboda erotyczna łącznie z niemaskowanym homoseksualizmem – jak bardzo to przypomina bitników amerykańskich: Kerouaca, Ginsberga i Cassady’ego. Podobni bitnikom byli też Marek Hłasko, Ireneusz Iredyński i Roman Śliwonik. Oni jednak używali alkoholu, którego grupa kobyłecka unikała. Pijany Iredyński wywoływał awantury i bijatyki w czasie przedstawień Teatru na Tarczyńskiej, a pijany Śliwonik wybił oko Czachorowskiemu.
Jan Loose, lekarz, który opiekował się chorym Mironem Białoszewskim w szpitalu w Otwocku, wspomina:
Poznałem Mirona Białoszewskiego w drugiej połowie lat pięćdziesiątych przez Basię Nalepową, która na miarę swoich gasnących sił patronowała Mironowi w tamtym, tak ważnym dla niego okresie życia. Basia była pacjentką z rozpaczliwą wyniszczającą gruźlicą, której wtedy nie umieliśmy skutecznie leczyć, jestem pewien, że głęboka przyjaźń łącząca oboje zaważyła w jakiś fatalny sposób na całym życiu Mirona. Basia z uwagi na zły stan zdrowia i ogromne cierpienia otrzymywała narkotyki. Miron, choć narkomanem nigdy nie został, wzorując się być może na Witkacym narkotyków próbował.
Białoszewski do końca życia brał psychodeliki. Anna Żurowska pisze:
Miron wiedział, kiedy umrze. Powiedział mi tak: że on wie. Że jest zupełnie pusty. Jest takie wierzenie, w Egipcie, że jak się obejdzie Sfinksa i powie życzenie, to ono się spełni. On wtedy nie miał żadnego życzenia. Zastanawiał się długo, co powiedzieć, i w końcu wymyślił: tylko żeby mu do końca życia nie zabrakło kodeiny. I rzeczywiście nie zabrakło.
Apteka
Poszedłem do a a ab deteki
A a ab dekarka
– Brożę Bana bez redzebdy nie zbrzedajemy
Bytam ją
– Pani też nasza ?
– ja Wietnamka
Wyszedłem, z Azją nigdy nie wiadomo
Lecą krowy po niebie
O ja ~!
O wy!
Rozpuśćmy się
Nie będzie źle
Jest to fragment Encyklopedii polskiej psychodelii, która wkrótce ukaże się nakładem Wydawnictwa Krytyki Politycznej.
Kamil Sipowicz – historyk filozofii, dziennikarz i artysta. Publikował m.in. w „Jazzie”, „Studia Philosophiae Christianae”, „Przekroju”, „Playboyu” i „Gazecie Wyborczej”. Debiutował jako poeta w 1983 w podziemnym wydawnictwie Przedświt oraz w „Twórczości”. Wydał kilka tomików poezji, m.in. Świder metafizyczny i Pieśni solarne. Opublikował też książki Heidegger: degeneracja i nieautentyczność, Hipisi w PRL-u oraz album Czy marihuana jest z konopi?.
Polub Dziennik Opinii na FB
W Polsce granica ubóstwa to 887 zł na miesiąc. A jeżeli ten dochód to 600 zł - na żywność, opłaty, lekarstwa dla matki i syna - to jak to nazwać?
Panie profesorze, pytam pana jako rebelianta polskiej nauki - który chce zlikwidować maturę i kwestionuje w zasadzie cały system kształcenia - a zarazem byłego członka Komitetu Badań Naukowych. Dlaczego, choć minęły już 23 lata od transformacji, dyskusję o kondycji polskiej nauki wywołała dopiero publikacja przez „Gazetę Wyborczą" artykułu o porażce polskich naukowców w wyścigu o europejskie granty?
Okazuje się, że obok nas żyje naród, o którego istnieniu nie mieliśmy pojęcia.
Z polskiej perspektywy Białoruś składa się z trzech komponentów: kołchozowego tyrana Aleksandra Łukaszenki, prozachodniej opozycji, która mówi po białorusku i nawiązuje do tradycji Rzeczpospolitej Obojga Narodów, oraz z bliżej nieokreślonej szarej, „ruskiej” masy.
Owa masa nie jest jednak ani szara, ani nieokreślona. Owszem, jest „ruska”, ale nie „rosyjska”. Na Białorusi wykształciła się bowiem całkiem silna tożsamość, tyle że nie jest ona taka, jakiej życzyłaby sobie opozycja: nie jest związana ani z Wielkim Księstwem Litewskim, ani z Rzeczpospolitą, ani nawet z Księstwem Połockim. Ta nowa (bo licząca niespełna dwadzieścia lat) tożsamość nie zrodziła się bowiem na Kostusiu Kalinowskim/Kalinauskim czy Franciszku Skarynie, ale na Aleksandrze Łukaszence i jego małej, białoruskiej stabilizacji. Pojawiła się w wyczyszczonym i odmalowanym grubą warstwą farby „Związku Radzieckim de luxe”.
Ruski nie znaczy zły
Na Białorusi zadziałał ten sam mechanizm, który obserwowaliśmy na przykład w niektórych krajach arabskich: mieszkańcy zaczęli się identyfikować z państwem, w którym żyją, z jego instytucjami, symboliką. Który z Arabów w dzisiejszym Maroku, Algierii czy Tunezji zastanawiał się przed epoką kolonialną, czy jest Marokańczykiem, Algierczykiem czy Tunezyjczykiem? Podobnie było na Białorusi.
Białorusini tym chętniej identyfikują się ze swoją rzeczywistością, im bardziej jest ona dla nich atrakcyjna. A jest. Żyją bowiem w kraju, w którym pensje i emerytury są, jakie są, ale za to są pewne. Żyją w kraju, w którym lepiej nie narzekać na władzę, ale wielu nie ma specjalnej ochoty narzekać: zachodnie standardy to dla nich abstrakcja, w Sojuzie i tak wolno było mniej, a przy wódce u sąsiada można przecież powiedzieć wszystko, co się chce. Łukaszenka to nie Stalin, a sąsiad nie doniesie. I wreszcie, żyją w kraju, który estetycznie jest „do przyjęcia”. Po dekadach radzieckiego krajobrazu, potiomkinowska Białoruś, pomalowana z wierzchu (ale jednak pomalowana), jest najlepszym i najbardziej kulturnymmiejscem, w jakim kiedykolwiek żyli.
Białorusini – ujęcie drugie
Dla Białorusinów istotne jest również poczucie przynależności do wschodniosłowiańskiej czy wręcz ruskiej wspólnoty. Tożsamość prawosławnych ruskich ludów dawniej była podobna, jak zauważał Jarosław Hrycak w wywiadzie rzece wydanym przez Wydawnictwo Krytyki Politycznej, do tożsamości arabskich krajów muzułmańskich. W obu przypadkach można było przemierzać wielkie obszary, poruszając się w ramach językowego i tożsamościowego kontinuum: dialekty zmieniały się stopniowo i nieznacznie, a wyznacznikiem tożsamości w świecie ruskim było prawosławie, tak samo jak w świecie mahometańskim był nim islam.
Teraz, w państwie Łukaszenki, Białorusini budują swoją tożsamość po raz kolejny. Ta tożsamość nazywa się „białoruską”, ale w zasadzie powinniśmy ją nazywać „neobiałoruską”, bo jej ciągłość została przerwana przez doświadczenie radzieckie. Wielu „Neobiałorusinów” przez dużą część życia czuło się ludźmi radzieckimi lub Rosjanami i dopiero teraz odkrywają własną tożsamość.
Dwa narody
Polacy nie dostrzegają tej tożsamości: „Neobiałorusini” to dla nas coś niezrozumiałego, a za jedynych „legalnych” Białorusinów uznajemy prozachodnią opozycję (która jest zresztą w swoim kraju poddawana społecznemu ostracyzmowi). Wydaje nam się, że to oni są uosobieniem białoruskiego narodu, bo idealnie odpowiadają naszemu wyobrażeniu tego, jak naród powinien wyglądać. Traktujemy ich jak „swoich”, a przez to ignorujemy istnienie pozostałych mieszkańców Białorusi, tworzących „drugi” naród białoruski – jego najliczniejszą część.
Opinie, odruchy i sposób myślenia tego „głównego narodu” są dla nas równie niezrozumiałe jak obyczaje ludów syberyjskich. Łukaszenka wywodzi się z niego i być może właśnie dlatego po wyborach w 2010 roku popełniliśmy błędy, nie potrafiąc przewidzieć represji wobec opozycji. Nie byliśmy w stanie, bo nie znamy Białorusinów, nie pytamy nigdy o zdanie politologów z Homla, nie interesują nas opinie rosyjskojęzycznych, nienależących do opozycji białoruskich intelektualistów.
Obok nas żyje naród, o którego istnieniu nie mieliśmy pojęcia. Zauważmy to.
Ziemowit Szczerek
Zobacz co nowego w Nowej Europie Wschodniej!
Pojechałem kiedyś w Polskę. Ale nie w tę Polskę-ogólnopolskę, w tę Polskę, co to raz tak, raz siak – w Polskę pojechałem najpolstszą. Chciałem zobaczyć, jak ten kraj, w końcu, jak wszyscy twierdzą: mój, wygląda naprawdę. Czym on jest.
No bo tak. Pojechać na Ziemie Zachodnie – to jednak dziwna rzecz. Na Ziemiach Zachodnich to ja nie bardzo wiem, czym jest Polska. Ten mój, jak to wszyscy mówią, kraj. Architektura tam niemiecka, a polskie osadnictwo wygląda tak, jakby stepowi zdobywcy obozy se na tej niemieckości czerwonocegłej, murowanej, postawiali. Jakieś dykty, jakiś drut, jakaś pilśnia, i to jest cała ta słynna polskość Ziem Odzyskanych.
Pojadę do Galicji – to Habsburgiem z kolei tchnie. Miło tchnie, bo miło, ale tchnie. To nie jest Polska saute. To nie są droidy, których szukamy. Bliżej, ale jednak nie do końca.
Ale jest taki kawałek Polski, który zawsze był polski, niezależnie od tego, kto rządził i jak dzielił. Korzenna korzenność i polskość jako taka. Bez żadnych wpływów, bez niczego. Wystarczy za Kraków pojechać, minąć starą C.K. granicę między Szycami a Michałowcami, i potem, przez Wolbrom i Radomsko, pojechać na północ, na Warszawę. A później – na południe, przez Kielce-Radom. A później jeszcze jeden cios wyprowadzić: przez te Wiślice wszystkie, Oleśnice, starożytności, Zawichosty, Sandomierze – na północ, Wisłą. Najpolstsza z możliwych Polsk.
Dlatego cała historia będzie podzielona na trzy części. Jedna – to trasa na północ, druga – na południe, a trzecia – znów na północ. Najpolstsza w trzech pierdolnięciach.
Ktoś powie: ta niby-Najpolstsza to wpływy rosyjskie, tak samo jak na zachodzie niemieckie, a na południu – austriackie. To ja mu odpowiem, że gdyby Lublin leżał w Austrii czy Prusiech, to by był wielki jak Wrocław, a nie był nieco podtytym Radomiem. I tak se pogadamy.
Najpolstsza Jeden
Nie chciało mi się robić śniadania. Zjem na trasie, pomyślałem. Z drugiej strony, trzeba by się napić jakiejś kawy. KFC jest po drodze – pomyślałem, kurczęta-niebożęta. Stare, dobre.
Przejechałem z Bronowic na Azory i za przejazdem kolejowym (na którym musi być jakiś mocno spalony dróżnik czynny, bo już mi dwa razy próbował zamknąć szlaban, jak akurat byłem na torach) skręciłem w lewo.
Teoretycznie nie da się tamtędy podjechać do KFC, bo jest zakaz, ale praktycznie się da i wszyscy o tym wiedzą. Jeśli chodzi o Galicję, to administracja Franciszka Józefa nie była specjalnie upierdliwa we wszczepianiu ludziom dojcz-ordnungu w mózgi. Może w Poznańskiem taki myk by nie przeszedł, może Poznańczyków Wilhem nauczył, że albo jest, kurwa, przejazd, albo go nie ma, a nie jednocześnie i jest, i nie ma, jak w tym zasranym francojózefskim Krakówku, w tej Galicji zaszczanej, półazji.
Na szczęście w Krakowie takie rzeczy przechodzą. Nie jesteśmy maszynami. Wir sind keine Machinen, Wilhelm. Nie słuchamy Rammsteina. Słuchamy może Laibacha, ale to nie do końca serio. I to głównie dlatego, że Ljubljana też była w C.K. Rammstein też niby nie ma być nie do końca serio, ale ja w to nie wierzę. Nie wierzę, że Rammstein nie jest serio.
W każdym razie na torach pojechałem w lewo. Olałem, Wilhelm, zakaz wjazdu i przez kawałek wykrotu wjechałem na parking przy KFC. Zawsze mi się to podobało. Te wszystkie McDonaldy i Kejefsiaki. Naprawdę. Wiem, że wszyscy się zawsze rzucają, że wiocha, hamburgery z pandy i bejbi-foki i ogólnie, nie wiem, lasy amazońskie płaczą, a Sting, Bono i Yoko Ono razem z nimi, ale mnie się podobają te kawałki wiejskiej Ameryki w Europie Wschodniej. Czy tam Środkowej. W sumie przestało mi już tak bardzo zależeć, żeby była Środkowa, ale jeśli jest, to niech tam.
W środku tego KFC wszystko znebraszczało. Chłopy chrupały panierkę z kurczaka i strzelały oczami dookoła. Przyjechali tu celowo na śniadanie. Oni też byli znebraszczeli. Zaparkowali swoje samochody na parkingu, żarli murzyńskie żarcie, bo smażony kurczak to jest tak stereotypowo murzyńskie żarcie, że reklama KFC z Czarnym oblizującym palce uznawana jest w Stanach za rasistowską.
No, ale ci z tych samochodów z blachami zaczynającymi się na KR nie byli czarni. Ani nawet chyba specjalnie rasistowscy. Byli różowawi, pink power, żarli na śniadanie panierowanego kurczaka, popijali ice tea z dystrybutora, a ich samochody czekały na zewnątrz, aż panowie się nażrą i z pełnymi brzuchami wsiądą za kierownicę, by pierdzieć postkurczaczo całą drogę do domu, z błogą świadomością, że drzewko zapachowe wszystko wchłonie.
Naprawdę była tu Nebraska i to mi się podobało. Albo, nie wiem, Iowa, Wyoming, stan, który ma kształt prostokąta. Przedmieścia jakiegoś midwestowskiego miasta, jakiegoś, kurwa, Lincoln, Jefferson czy Monroe. Bo za oknem była przecież Ikea, był McDonalds, jakieś Makra, Srakra, Castoramy, pełno szyldów, kilkupasmowa jezdnia i tylko Rondo Ofiar Katynia przypominało, że jednak i mimo wszystko.
Kawa była do dupy, ale nie można mieć wszystkiego.
Wsiadłem w Ottona, bo mój samochód ma na imię Otto, sami jesteście chujowi, wsiadłem w Ottona, przeciąłem dwupasmówkę, obtrąbiłem jakiegoś pajaca na olkuskich blachach, który nie chciał mnie wpuścić, i wbiłem w Łokietka. Niedługo potem byłem już w Kongresówce.
Od razu się zmieniło. Często jeżdżę po tym dawnym pograniczu i zawsze wiem, gdzie jestem: w Austrii czy w Rosji. W Austrii jednak zachowały się zręby pamięci, że jakaś nadrzędna estetyka to jednak dość istotna rzecz. W Rosji jest raczej wszystko jedno.
Jechałem przez Skałę. Wyglądała jak betonowe miasteczko z Dzikiego Zachodu. Dzień był piękny, ale tu od razu wszystko się przykurzyło. Słońce, niebo, domy, asfalt, drzewa. Jakby jakaś fabryka cementu prychała gdzieś nieopodal. I wszystko było twarde i kanciaste. Dziwne było.
Skała kojarzyła mi się z planetą robotów z Lema. Gliniarze, którzy stali bez sensu przy kwadratowym rondzie w rynku, wyglądali jak wyklepani z blachy. Nie wiedzieli, co ze sobą zrobić, ewidentnie. Mieli patrolować tę nieszczęsną Skałę, ale już chyba wszystko mieli wypatrolowane, bo to jednak raptem parę ulic na krzyż, a tu, kurwa, dopiero 10 rano i do fajrantu kawał czasu.
Ale wystarczyło wyjechać ze Skały, żeby wszystko nabrało sensu. Powietrze się przetarło, i krajobraz zrobił się dokładnie taki, jaki miał być: niebiesko-zielony, soczysty. Ta Najpolstsza tutaj to była klasyczna Europa, całą gębą. Pagórki zielone, zza nich wieże kościelne wystające. Taka, o jakiej marzą – na przykład – kolesie z północnej Afryki.
Kiedyś, w autobusie do Tataouine, mieście, pod którym kręcili co bardziej redneckie okolice świata Gwiezdnych wojen, pytałem lokalnych chłopaków, z czym im się kojarzy Europa.
Chłopaki, Arabo-Berberowie, smagli i wysuszeni, eleganccy podrabianą elegancją lui-wuitona, wersacza i adi-beja, w fałszowanych najkach na suchych stopach, opowiadali, że w Europie to pewnie po zielonej trawie kursują na koniach królowie w zbrojach, że zamki na zielonej trawie stoją, że są wzgórza i góry, koniecznie porosłe zieloną trawą, i że zamki bluszczem porośnięte, że szemrzą w zielonej trawie strumyki i wodospady, i że jest, kurwa, chłodno, a nie cięgiem, kurwa, plus trzydzieści.
Tak mówili, ja nie wyprowadzałem ich z błędu, niechże, myślałem, raz w życiu będę z tej Europy zielonej i zamczastej, a nie z tej pustaczano-błotnej, tak więc nie wyprowadzałem ich z błędu, tylko puchłem z dumy jadąc do miasta Tataouine, które robiło za planetę Tatooine, a w którym sprzedawcy dywanów chcieli mnie zabić, okraść i sprzedać na organy, ale o tym kiedy indziej.
Bo teraz jechałem właśnie przez taki kawałek Europy, jaki opisywali chłopaki. Pomiędzy Skałą a Wolbromiem. Zielono, pagórkowato, mniej niż, kurwa, 30 stopni. Zamek też był w okolicy, i to niejeden. Było – w zasadzie – idealnie, a raczej byłoby idealnie, gdyby nie pustaczane obesranie tego wszystkiego, szyldoza, ale już się do tego obesrania krajobrazu kulturowego Rzeczpospolitej przyzwyczaiłem. Więc udawałem, że nie widzę.
No, ale tak to jest, jak się naród puści samopas. Jeszcze niedawno chłopi mieszkali w kurnych chatach, których kształt nie zmienił się specjalnie od czasów Piasta zwanego Oraczem. W II RP za budowanie miast jako-tako się wzięto, całkiem harmonijnie to wychodziło, ale II RP była, jeśli chodzi o urbanistykę, centralnie sterowanym proto-PRL-em. W PRL-u wszystko początkowo, jeśli chodzi o urbanistykę, było okej, tylko później Gomułka i Gierek poszli z jakości w ilość. Natomiast jak to wszystko pierdolnęło w drobiazgi, to naród został sam na sam z tą całą urbanistyką, a jako że ostatnio jak sam coś wznosił, to były kurne chaty, nie było się co dziwić, że nie czuł czegoś takiego, jak estetyka prowincji. Jak tacy, dajmy na to, wszyscy inny w Europie.
No, ale cóż poradzić. Tak było, i teraz jechałem tą prawie idealną Europą, zasraną pustakiem, i patrzyłem, jak faluje, jak się zieleni, mijałem kościoły sarmackie, z fasadami barokowo się sfalowującymi u góry w czub szlachecki, a przed tymi kościołami powiewały flagi Radia Maryja, a na tablicach z ogłoszeniami parafialnymi powtarzał się, jak fraktal samopodobny, plakat z wielkim napisem KURY NIOSKI. Pod którymś z nich ktoś, z jakiegoś powodu, skreślił słowo NIOSKI i zamiast tego napisał CHUJE. Poczułem, nie po raz pierwszy, że ten kraj robi mi krzywdę w głowę i trochę przyspieszyłem.
Stali. Kurwa, w tych swoich nowych mundurach z lampasami, w których wyglądają jak tani dresiarze z lat dziewięćdziesiątych obkupieni na bazarach z turecką chińszczyzną. Podróbami podróbek. W tych białych oficerskich czapach, które do tego badziewia w ogóle nie pasowały, wyglądali jak kolesie z teledysku do Y.M.C.A. Myślę, że o tym wiedzieli, bo wyglądali na wkurwionych.Jeden, prosiątko takie, podszedł i wsadził mi ryjek do Ottona.
– Dzień dobry, panie kierowco – powiedział.
– Dzień dobry – odpowiedziałem, zastanawiając się, czy mi już wczorajsze wywietrzało z organizmu.
– No i widzi pan, panie kierowco – zaczęło marudzić prosiątko – ile to się jeździ w terenie zabudowanym? No ile? A ile pan jechał?Tyle w jego głosie było wyrzutu, jakbym mu osobistą krzywdę wyrządził. Polskie pały zawsze tak mają. Prawie płaczą nad tą przekroczoną prędkością czy przejechaną linią ciągłą, jakby się im co najmniej matkę rozjechało.
– Niech pan tego nie bierze tak osobiście – próbowałem pocieszyć prosiaczka. – Nie chciałem pana zranić.
Prosiaczek zmrużył groźnie oczy i przez chwilę wyglądał jak prawdziwa, dorosła, samodzielna świnia.
– Żebym to ja panu nie zrobił krzywdy – naburmuszył się i, żeby wyglądać bardziej serio, wyjął z kieszeni na piersi jakiś notatnik, nie wiadomo w zasadzie po jaki chuj, bo go nie otworzył.
– Grozi mi pan? – spytałem. – Nagrywam to wszystko, wie pan – skłamałem
– Niech pan nie będzie taki mądry – z wyższością rzucił prosiak, trochę od rzeczy.Patrzyliśmy sobie w oczy i każdy z nas był nieco zakłopotany. Prosiaczek, chyba nowy w policji, wyglądał jak aktor-świeżynka, który wybił się z roli, a nerwy nie pozwalały mu w nią z powrotem wejść. A ja nie wiedziałem, co powiedzieć. Często tak mam, że się zawieszam i w głowie robi mi się pustka. Mam wtedy tendencję do pierdolenia różnych głupot, dlatego nauczyłem się, żeby nic w takich razach nie mówić. Więc tylko się zazwyczaj głupio uśmiecham.
– No i co pan tak rży? – nie wytrzymał po kilku sekundach milczenia prosiaczek.
– Nie rżę – oburzyłem się i znów nie wiedziałem, co powiedzieć. – Grozi mi pan? – powtórzyłem więc jak debil.
– Niech pan sobie sam odpowie na to pytanie – zamotał się z godnością prosiaczek i, bujając wielką dupą, odszedł w stronę radiowozu.
– Mogę już jechać? – krzyknąłem za nim.
– W dupie cię mam – mruknął, myśląc, że nie słyszę.Nacisnąłem Ottonowi na sprzęgło, wrzuciłem jedynkę i pojechałem dalej, na Wolbrom.
*
Wolbrom mógł mieć w sobie wszystko co miłe w małym miasteczku – bo były tu i kamieniczki w miarę , i ryneczek, i uliczki, i nawet pola wzgórzaste było widać w perspektywie tych uliczek – ale nie miał. Fajnie by było, gdyby go wyremontowali, pomyślałem, po czym zorientowałem się, że tu już jest po remoncie.
Najładniejszy w tym wszystkim był peerelowski fresk na ścianie jednej z kamienic. Wyglądało na to, że nawet Peerelowcy czuli ten klimat echt-Europy i we fresku pełno było rycerzy, kmieci, panów braci, ogólnie: historycznego osadzenia wszystkiego we wszystkim, ale i tak wyglądał ten cały Wolbrom, jakby dopiero wczoraj go zasiedlono, i ci zasiedleńcy nie bardzo wiedzieli, co z tym Wolbromiem zrobić. Nie było tu śladu statecznej, rozsiadłej, dobrotliwej i odwiecznej mieszczańskości, zatopionej w sobie samej i przeżywającej życie dla przyjemności samego przeżywania. W herbie miał Wolbrom głowę wkurwionego Władysława Łokietka, bo wszyscy tu wyglądali na wkurwionych.
W kościele była msza. Księże zawodzenie, bliskie płaczu, plątało się po uliczkach. I znów: wyglądałoby to na polską arkadię, na jakąś polskość wezbraną i ułożoną w taką formę, w jaką by się chciała ułożyć, gdyby nie ten burdel i szyldoza. Mszalne babcie w dupie miały księdza. Wyszły se z kościoła zajarać na ulicę, jak nastolatki. Było w tym sporo uroku. Kopciły mentolowe slimy i plotkowały niespiesznie.
Miały dokładnie taki sam akcent, jak moja babcia spod Olkusza. Znad Pustyni. Z Piochów. Poczułem się jakoś stąd. W końcu to tylko dwadzieścia kilometrów, ludzie mówią tak samo, mają nawet twarze podobne do twarzy ludzi w stronach mojej babci. Jakże europejskie kiszenie się we własnej kotlince. Weźmy takich Czechów: wszyscy wyglądają jak swoi bracia, no, najdalej kuzyni. We mnie też musiało być coś, co przypominało te wolbromskie twarze. Choć częściowo. Poczułem się nieco endemiczny. To był jeden z moich heimatów. Na to wychodziło.
Wzruszyłem się i z tego wzruszenia kupiłem kawę w cukierni. Kobieta za ladą wyglądała, jakby zmontowano ją z moich podolkuskuch ciotek. Wzruszyłem się jeszcze bardziej. Ze ściany łypali na mnie Jan Paweł II i Krzysztof Ibisz.
– I co to dalej będzie, panie kochany? – spytała mnie ciotczana hybryda głosem moich ciotek i z ich akcentem.
– Z czym? – spytałem, trochę zdziwiony.
– Ze wszystkim – odpowiedziała. – No, powiedzmy, z tą żywnością genetycznie modyfikowaną.
– Dlaczego sądzi pani, że mam na ten temat jakieś pojęcie – uśmiechnąłem się do ciotek, jak umiałem najżyczliwiej.
– Boś pan nie stąd, a tu już wszystkich pytałam i nie wiedzą – odpowiedziała ciotki, a ja się trochę obraziłem. „Nie stąd”.
– Częściowo stąd – powiedziałem. Wziąłem na wynos, wyszedłem i popijałem patrząc, jak na wystawie księgarni walczy Wołoszański z Cejrowskim. Katol gryzł się z komuchem, aż furczało. Pozostali autorzy kulili się strachliwie w kąciku.Akurat był w rynku odpust. Albo coś w tym guście. W każdym razie stragany porozstawiano, a przed nimi, na rybackich krzesełkach, siedzieli staraganiorze i rozwiązywali krzyżówki i sudoku na kolanach. Mało kto cokolwiek kupował.
Straganiorze wyglądali, jakby wykonywali tę pracę nie z potrzeby zarobku, tylko z przyzwyczajenia. Z konieczności pełnienia jakiejś funkcji w społeczeństwie. Były jakieś miecze świetlne, szable wojowniczych księżniczek Xen, nawet, mój boże, odcięte głowy Jango Fetta były. Pistolety na kapiszony dzieliły się na starego wzoru i nowego wzoru.
Chciałem kupić ten starego wzoru, bo pamiętałem go z dzieciństwa, ale nikt nie miał do niego kapiszonów. Mówili, że już nie produkują. To po jaką cholerę, pytałem, wystawiacie te stare pistolety. Odpowiadali mi, żebym się tak bardzo nie interesował, jeśli nie kupuję. Ale i tak kupiłem. Z powodów sentymentalnych. Wróciłem od Ottona, wrzuciłem kapiszoniaka do schowka na rękawiczki, czyli tam, gdzie się zawsze trzyma pistolety, i wyjechałem z Wolbromia. Bloki na przedmieściach wyglądały jak w Kosowie. Bo w zasadzie czemu nie miałyby wyglądać jak w Kosowie.
*
A później znów była Arkadia przysrana pustakiem. Na billboardzie reklamowano odmawianie różańca. Na jeszcze innym Chrystus, wyglądający jak transseksualista o delikatnej, damskiej wręcz urodzie, z doklejoną brodą i wąsami, domagał się koronacji na króla tego wszystkiego, tych wszystkich pustaczanych domów, tych szyldów z dykty, tych papodachówek i blachodachówek, tego asfaltu kruszejącego po zimie. Polski.
Podejrzewałem, że gdyby w końcu Chrystus zostałby w końcu tym królem Polski, to by spierdolił stąd czym prędzej, jak Walezy. Gdyby tylko zaczął kapować, co, gdzie i jak. Ech. Byliśmy chyba jedynym krajem na świecie, z którego – nieprzymuszony – zdupcył jego własny władca. I to niejeden. Jan Kazimierz też w końcu dostał białej kurwy od tego wszystkiego, pierdolnął koroną i abdykował. Historia się lubi powtarzać i do trzech razy sztuka. Próbuj, Jezus, tylko, że jak zaczniesz rządzić, to twój lud cię momentalnie znienawidzi, bo on tak ma zaprogramowane, a ty – pamiętaj – naprawdę jesteś Żydem. Co i tak nie przeszkodzi Kurskiemu znaleźć ci dziadka z Wehrmachtu. Kaczyński ci przyjebie od ukrytej opcji, Niesiołowski cię zapluje, Pitera ofuka. Nie bój się.
A potem wjechałem na Śląsk. To znaczy – w województwo śląskie. Tu była częstochowszczyzna. Medalikorze. W Katowicach, jak się na Częstochowskie mówi Śląsk, to cie mogą ciulnąć bez ryj. Trzeba uważać. „Pozytywna energia” – napisane było na tabliczce.
Ale nic się nie zmieniło. Tu naprawdę była stara, dobra Europa. Arkadia. Nawet jakoś trawę przystrzygali, nawet jakoś lekko odszyldowaciało to wszystko. Na ścianie starego domu wisiały stare narzędzia rolnicze. Jako ozdoby. Historia sięgała tu naprawdę głęboko w glebę. Pokolenia ludzi o twarzach podobnych do twarzy mojej babci leżały tu w tej glebie, a na nich wyrastało to wszystko. Drzewa, domy, kartofle, szczypiorek. Czułem się stąd, naprawdę. Wjeżdżałem w jakieś boczne ulice, w jakieś lasy, łąki, pozwalałem się wyprzedzać stuningowanym golfom, mazdom, gazdom, pizdom i toyotom lokalnych dżolerów. Zapierdalali po tych lasach jak udzielni książęta po swoim. Wcale im się nie dziwiłem. W końcu, po tylu latach pańszczyzny i zdeczłowieczania przyszły czasy, że każdy może sobie przyksiążęczyć jak po swoim. Golfem-niegolfem.
Do tego wszystkiego wpałętały się jeszcze w krajobraz ruiny zamku i wszystko się dopięło.
Jechałem jak w transie. Przez tę zieloność, przez tę moją endemiczność, to było jak odkrywanie jakieś własnej nowej części ciała, części mózgu, z której istnienia nie zdawałem sobie sprawy.
Aż wjechałem do Lelowa.
O ile w Wielkopolsce czy w Galicji małe miasteczka były manifestacją działalności urbanistycznej i architektonicznej zaborców – to Lelów, i w ogóle większość miasteczek w zaborze rosyjskim – były manifestacją zaborczego zaniechania. W dawnej Rosji wiele z tego, co było na prowincji, po prostu zostało takie, jakie było. Gdy cofnęła się rosyjska fala, okazało się, że znów jesteśmy w czasach sarmackich. W których też, nie ukrywajmy, niewiele się zmieniało.
Lelów, w każdym razie, miał miejski układ urbanistyczny, ale stały przy tym układzie peerelowskie kostki. Były bardzo ogarnięte, wytynkowane, kąty proste i w ogóle, zresztą droga i chodnik też były niczego sobie. Wyglądało to dość amerykańsko, a zarazem średniowiecznie. Ameryka zbudowana na polskim średniowieczu.
Wszystko tu się podpinało pod cadyka Bidermana. Dawida. Był założycielem całej cadyckiej dynastii. Jednej z bardziej znanych. Do tej pory w Izraelu czasem przy kawie się rzuca: „jak mawiał cadyk Biderman…”. Nie potrafiłem sobie nigdy wyobrazić, że ta rzeczywistość, ta najpolstsza, dobrze znana i codzienna, była też codziennością tych ludzi. Innych, było nie było. Że z czym innym im się kojarzyły te drzewa polskie do bólu znane, te koleiny na drodze, te łachy piachów, to drewno chałup. A przecież z czym innym im się kojarzyły, bo inne mieli baśnie i legendy. Inne bajki im matki nad kołyskami opowiadały. Ich imiona i nazwiska inną czcionką się zapisywało i inaczej czytało. Mosze, Eleazar, Cwi, Szlomo. Wszyscy z Lelowa. Rodzili się tu i umierali, całe pokolenia.
Pozostały po nich pipes i czulent, które można było zjeść w restauracji Lelowianka. Wszystko poza pipes i czulentem było tutaj prowincjonalnie polskie i nowe. Dziewczyna za barem wyglądała jak hybryda moich bliższych i dalszych kuzynek. Też mówiła tak, jak mówi się w stronach mojej babci. Miała twarz, którą oglądałem tysiące razy.
Był środek dnia. Dwóch facetów jadło schabowe w tym pachnącym czulentem wnętrzu. Zapijali porządnie zmrożoną wódką. Wyglądali na lokalnych patrycjuszy. Przyciszonym głosem omawiali jakieś sprawy związane z ratowaniem świata.
Grób cadyka mieścił się w seledynowym budynku lokalnego geesu. Wyskrobany napis „Jude raus” wyglądał na uprzejmie dyskretny i wydrapany tylko po to, by tradycji stało się zadość, bo jakże to bez napisu „Jude raus”.
*
A później skończyła się ta arkadyjska Polska. Skończyły się pagórki i polskie średniowiecze. I to skończyły się w miejscowości Koniecpol. Koniecpol był duchem miasteczka. Lelów też był duchem, w porządku, ale Koniecpol to był prawdziwy upiór. Znów przyszarzało i się spolszczyło trywialnie. I spłaszczyło. To tu się zaczynała Polska aż po Ural. Ta płaskoć pierdolona, ta autostrada Moskwa-Paryż po której przejeżdżał, kto chciał – z zachodu na wschód i wschodu na zachód. Celtowie, Germanie, Słowianie, Tatarzy, Karolus, kurwa, Gustavus Rex, Napoleon, Hitler, Stalin. Kto chciał.
Od Lelowa do Koniecpola jest rzut beretem. A zmienia się wszystko. Tu, w Koniecpolu, wszystko tak naprawdę się zaczyna. Polska się zaczyna. W swym najbardziej stereotypowym wcieleniu. I nie ma kremówek.
Włoszczowa się zaczyna. Nie mogłem nie pojechać do Włoszczowej. Musiałem zobaczyć Włoszczową. Do tej pory z okna pociągu widywałem tylko ten peron wykonany z Naczelnej Kostki III RP i siatkę za nim, a za siatką – ugór, pomięty trawoid, żółto-brązowo-parazielony.
No więc pojechałem w końcu do Włoszczowej i nie zapamiętałem nic. Jakiś zarys. Miasto, szarość, coś w stylu rynku. Zielone drogowskazy. Jedyne notatki, które tu zrobiłem, to „kurz, pył, dziura”. Przy wyjeździe stała rozpaczliwa baszta z pustaków.
Ale Przedbórz był w porządku. Znów nie było płasko, znów to wszystko leżało jakoś z sensem, nawarstwiało się na siebie i nałaziło, ale było już za późno. Zbyt daleko na północy. Zbyt polsko-polski kontekst. Radomsko też miało sens, ale to mogło być złudzenie. Kolejny duch. Dlatego wolałem tylko przez nie przejechać. Szkoda by było, gdyby się okazało, co by się musiało okazać. Tak samo jak niesamowity Piotrków. Wyglądał jak Polska pod polską okupacją. Wszystko we mnie wyło z depresji i żalu. Nawet Otto się rozkwiczał jakoś. To nie tak powinno wyglądać. Na A1 lało, i takie były koleiny, że wyglądało, jakbyśmy jechali jakąś apgrejdowaną wersją polskiej koleistej dróżyny. Sfjuczerpankowioną drogą polną. Fura wlokła się za furą, i tylko czasem jakiś podupceniec wyrywał się rozpaczliwie do przodu, by za paręset metrów stracić impet, dostrzec całą beznadzieję swojej sytuacji, spokornieć i wrócić do szeregu. Przemknęła Łódź, małpująca warszawskie niebiesko-czerwone znaki z nazwami ulic. Stałem na światłach, gdy zobaczyłem płot związany wypatroszonym zabawkowym misiem. Miś gapił się na mnie czarnymi ślipkami. A ja się gapiłem na niego. W końcu ktoś na mnie zatrąbił. Potem jeszcze ktoś. Było zielone, a ja stałem. Patrzyłem we wsteczne lusterko i widziałem mordy wykrzywione wściekłością. Ruszyłem, nie spiesząc się specjalnie. Pasażer malucha, który mnie wyprzedził pokazał mi na migi, że mnie, kurwa, zajebie, jak mnie tylko dojedzie.
Na A2, to słynne A2, które z wyspy odciętej od świata robiło z Warszawy coś w rodzaju europejskiego Helu, wyjeżdżało się jakoś z dupy, spod jakiejś stacji benzynowej. No, ale się w końcu wyjechało.
A więc tak to wygląda, myślałem, pędząc ile się da po płaskim jak stół stupasmowym stole. Tak wygląda sen najpolstszej Polski o sobie samej. Trochę aranżacji, trochę plastikowych paneli, asfaltu, porządnego dizajnu okołodrogowego, i ta cała płaskota nabiera zupełnie innego kontekstu. Z Mordoru jakoś się przesuwa do Śródziemia. Sprawia, że człowiek jest jakoś bardziej skłonny uwierzyć, że Berlin leży na tym samym.
Na parkingu stali Litwini, Łotysze, Rosjanie, Niemcy i emeryci-Holendrzy, a jakże, kamperem. Litwini rozmawiali po polsku. To byli jacyś hipsterzy, którzy z praktyki w Brukseli wracali do siebie do Wilna. Łotysze zagadali do nich po rosyjsku, a hipsterzy przeskoczyli do nich na rosyjski płynnie, jakby spluwali, nawet niespecjalnie wybijając się z własnej rozmowy. Niemcy rozmawiali z Holendrami po angielsku. Śmiali się, jedni i drudzy, gardłowo, pokazując wielkie, końskie zęby. W końcu gdy Niemcy wsiedli już do samochodu, Holenderka, siedemdziesięcioletnia staruszka, pokazała im na pożegnanie faka.
Wsiadłem w Ottona i nie zdążyła przelecieć Legacy of Brutality, gdy już byłem w Warszawie. Na Woli. Która jakoś zupełnie inaczej wyglądała, niż zazwyczaj.
• • •
Czytaj także:
• • •
Zobacz także:
• • •
Ziemowit Szczerek – dziennikarz portalu Interia.pl, współpracuje z „Nową Europą Wschodnią”, autor opowiadań publikowanych m.in. w „Lampie”, „Studium”, „Opowiadaniach” i E-splocie oraz współautor wydanej w 2010 r. książki pt. „Paczka radomskich”. Pisze doktorat z politologii, zajmuje się wschodem Europy i dziwactwami geopolitycznymi, historycznymi i kulturowymi. Jeździ po dziwnych miejscach i o tym pisze. Ostatnio najbardziej inspiruje go gonzo i literatura / dziennikarstwo podróżnicze.
Jeżeli składamy na ołtarzu reform całe pokolenie, wcale nie gotujemy lepszej przyszłości ani jemu, ani jego dzieciom – przekonuje papież keynesizmu Robert Skidelsky.
Mówią, że jest pan papieżem keynesizmu..
Jestem podobno „oficjalnym przedstawicielem Johna Maynarda Keynesa na ziemi” (śmiech).
I jakie instrukcje dostaje pan od szefa? Co Keynes miałby nam dziś do zaproponowania, gdyby nie to, że zmarł w roku 1946?
Myślę, że pozwoliłby długom publicznym rosnąć...
...bo „w długim okresie i tak wszyscy będziemy martwi”.
To faktycznie jeden z najbardziej znanych cytatów z Keynesa. Ale wbrew temu, co sugerują jego adwersarze, to zdanie nie jest wcale koronnym dowodem na jego cynizm. Mówiąc, że „w długim okresie wszyscy będziemy martwi”, polemizował z liberałami spod znaku Hayeka i Misesa. Oni uważają, że jak jest kryzys, to trzeba zacisnąć zęby. I nie martwić się aż tak bardzo o to, co będzie się działo w ciągu najbliższych pięciu, sześciu lat, bo należy skoncentrować się na długoterminowych korzyściach z kuracji.
I co jest złego w takim stawianiu sprawy?
Liberałowie mówią np., że nie ma co załamywać rąk nad cięciami budżetowymi, bo przecież dzięki nim gospodarka stanie się bardziej efektywna, a budżet zaoszczędzi. A Keynes zapytałby, w imię jakich racji długoterminowe konsekwencje mają być tak dalece ważniejsze od krótkiego okresu?
Trzymając się przykładu z cięciami. Liberałowie nie ukrywają, że przyniosą one nieuchronny wzrost bezrobocia, ale ich zdaniem po kilku latach ci ludzie znajdą przecież pracę gdzie indziej. Na dodatek w zdrowszej i bardziej stabilnej gospodarce.
I tu leży właśnie fundamentalny błąd. Bo to tak jakby powiedzieć komuś, kto ma trzydzieści lat i znajduje się w najpiękniejszym okresie swojego życia, szuka mieszkania, znalazł życiowego partnera albo właśnie urodziły mu się dzieci: zabieram ci pracę, ale poczekaj dziesięć lat! Jak dojdziesz do czterdziestki, to gwarantuję ci, że dostaniesz lepszą robotę niż ta, którą miałeś. Przecież to bzdura. To właśnie miał na myśli Keynes, szydząc z tych, którzy powtarzają, że liczy się jedynie długa perspektywa. Ale Keynes mówił coś jeszcze.
Co takiego?
Nie tylko twierdził, że nie ma niczego złego w koncentrowaniu się na krótkim okresie. Uważał, że poprawa położenia milionów pracowników tu i teraz automatycznie przełoży się na ich lepsze jutro. I odwrotnie, bo jeżeli składamy na ołtarzu reform całe pokolenie, wcale nie gotujemy lepszej przyszłości ani jemu, ani jego dzieciom. Proszę sobie wyobrazić, że ma pan 20 lat i marzy o byciu prawnikiem, dziennikarzem albo ekonomistą. I przychodzi do pana liberał i mówi: „Niestety, czasy są trudne, jest kryzys i jesteśmy w trakcie wielkich oszczędności. Proszę wrócić za 10 lat, a wtedy na pewno będzie lepiej. A w międzyczasie mamy dla pana bardzo atrakcyjną posadę zamiatacza ulic”. Czy sądzi pan, że za 10 lat taka osoba będzie mogła nadal realizować marzenie i zostanie dobrze opłacanym specjalistą? Oczywiście, że nie! Pracując przez 10 lat poniżej swoich oczekiwań i możliwości prawdopodobnie porzuci po drodze większość ambicji i aspiracji. To realne zagrożenie stojące dziś przed całym pokoleniem młodych Europejczyków, wśród których bezrobocie sięga 50 proc. A wielkie oszczędzanie, które trwa w Europie od kilku lat, tylko to położenie pogarsza.
Wróćmy do podstawowego pytania: jaką alternatywę proponują keynesiści?
Bardzo podobną do tej, którą Keynes proponował w latach 30. Liberałowie, jak Friedrich August von Hayek, mówili, że trzeba czekać na to, aż rynek w końcu wróci do stanu równowagi. Tymczasem Keynes zdał sobie sprawę, że gospodarka nie potrafi podnosić się po wielkich kryzysach w sposób naturalny. A już na pewno nie robi tego szybko. Ktoś musi jej pomóc. Kto to ma zrobić? Oczywiście ludzie! W końcu to nie jacyś wszechmocni bogowie doprowadzili do kryzysu, lecz właśnie ludzie tworzący gospodarkę. A skoro to my sami wpędziliśmy się w kłopoty, to teraz sami powinniśmy sobie pomóc. W końcu jesteśmy istotami myślącymi, nierzadko wręcz wyrafinowanymi. Dlaczego na polu ekonomii mielibyśmy się zachowywać jak barbarzyńcy?
Ludzie, czyli w praktyce rząd? Skąd pomysł, że rząd zrobi coś lepiej niż rynek?
Bo to twór wymyślony po to, by poruszać się w kategoriach szerszych niż egoistyczne dobro jednostki.
Pachnie socjalizmem. Zwłaszcza czytelnikowi z kraju, który doświadczył ręcznego sterowania gospodarką na własnej skórze.
Często zarzuca się Keynesowi, że był zakamuflowanym socjalistą. To nieprawda. On był zwolennikiem gospodarki kapitalistycznej, gdzie wszystko opiera się na dużym, żywotnym sektorze prywatnym. Problem tylko w tym, że w czasie kryzysu sektor prywatny przestaje wykonywać swoje funkcje w sposób normalny i płynny. Albo z powodu braku kapitału, albo dlatego, że się przestraszył i potrzebuje czasu, żeby ochłonąć i wrócić do gry. Wtedy do gry wchodzi rząd. I w sposób zupełnie świadomy inwestuje w gospodarkę tyle, ile inwestowałyby firmy prywatne, które akurat z powodu kryzysu nie są w stanie tego zrobić. Więc nie chodzi o to, że rząd miesza się do czegokolwiek. On przejmuje na pewien czas kluczową rolę w gospodarczym krwiobiegu. Nie pozwala, by gospodarka się zawaliła.
Różnica pomiędzy kryzysem 2008 roku a wielką depresją lat 30. polega na tym, że dziś rządy mają na karku potężne długi.
Nie zmienia to faktu, że dziś nie ruszymy z miejsca bez nowej rządowej interwencji, a więc robionej pomimo wysokiego zadłużenia, bo to jedyny sposób na jego zredukowanie.
Bierzmy więcej długów, żeby zlikwidować zadłużenie. Czy to nie obłęd?
To faktycznie sprzeczne z intuicją, ale tylko na pierwszy rzut oka. Wie to każdy biznesmen. Proszę spytać człowieka przedsiębiorczego, jak się rozkręca interes. Oczywiście odpowie, że w większości przypadków trzeba zacząć od pożyczenia pieniędzy. Bo prawie każdy rozwój jest na kredyt, a spłaca się go z rozwijającej się działalności gospodarczej. Z biznesowej ekspansji.
Zwolennicy oszczędności porównują to raczej do zarządzania domowym budżetem. Według zasady, że nikt nie może wydawać więcej, niż sam zarabia.
To sedno nieporozumienia. Bo pojedynczy człowiek ma faktycznie ograniczone możliwości zwiększania swojego dochodu, musi więc ograniczyć wydatki. Ale rząd znajduje się w diametralnie odmiennej sytuacji, bo on sam określa swoje dochody, a tym dochodem jest rozmiar gospodarki narodowej. Dlatego oszczędzanie nie sprawi, że rząd spłaci swoje zobowiązania, bo oszczędzanie zmniejsza PKB, a to przecież ze zwiększenia PKB spłacamy zadłużenie publiczne.
Cały czas mówi pan, że od lat 30. w gospodarce zmieniło się niewiele. Ale co z lekcją z lat 80., gdy keynesizm po kilku dekadach intelektualnej dominacji w całym zachodnim świecie dotarł do granic swoich możliwości? Gdy wyczerpaniu uległy zasoby wzrostu, a dalsze pompowanie pieniędzy w gospodarkę doprowadziło do wysokiej inflacji.
Wzrost cen jest sporym wyzwaniem dla każdego keynesisty. Inflacja jest ceną, jaką płacimy za wysoki stan zatrudnienia. Zwolennicy Keynesa są zdania, że i bezrobocie, i spadek wartości pieniądza są niedogodnościami dla społeczeństwa. I każda z tych plag – jeżeli wymknie się spod kontroli – może być bardzo niebezpieczna. Należy pamiętać jeszcze o nieprzewidzianych czynnikach zewnętrznych. Takim szokiem dla Zachodu był w latach 70. kryzys naftowy. Był on związany nie tyle z Keynesem czy państwowym interwencjonizmem, ile z kwestią geopolityczną i technologiczną, a więc z dziedzinami dosyć odległymi od tego, czym jest sedno keynesizmu. Tak czy owak w wyniku szoku paliwowego bezrobocie na Zachodzie zaczęło rosnąć, a rządy zaczęły zbyt wiele wydawać. W tym sensie przedawkowały lekarstwo, jakie Keynes im zapisał.
To skąd pomysł, by wracać do keynesowskiego lekarstwa teraz?
Bo dziś mamy rok 2013, a nie lata 70. Nie mamy za sobą 20 lat prawie pełnego zatrudnienia, a inflacja nie rośnie w dramatyczny sposób. I to pomimo sytuacji, że amerykański Fed czy Europejski Bank Centralny drukują pieniądze jak szalone! To znak, że gospodarka łaknie pieniędzy. I że keynesowski fiskalny zastrzyk byłby właśnie bardzo na miejscu.
Jest jeszcze jedna rzecz, która w keynesizmie przeraża. To przekonanie, że jego ekonomiczne pomysły są bardzo podatne na nadużycia. Jak się zorientować, czy polityk, obiecując państwową interwencję z pieniędzy podatników, realizuje najlepiej pojęty interes ogółu, czy też działa pod dyktando np. koncernów?
Ale przecież politycy zawsze obiecują więcej niż są w stanie zrealizować. Nieważne, czy są keynesistami, czy liberałami. Taka jest natura demokracji. W takiej sytuacji przydają się różnego rodzaju narzędzia ograniczające poziom zadłużenia i bilansowania budżetu.
A jednak. Czyli hamulce antyzadłużeniowe podobają się nawet keynesistom?
Nie należy zapominać, że Keynes był zdecydowanym zwolennikiem budżetu, który w dłuższym okresie dąży do równowagi. I nie boi się zaciągać długu, kiedy to konieczne, ale jednocześnie realizować budżetową nadwyżkę w czasach koniunktury. O tym często się zapomina. Poza tym jest zasadnicza różnica, które wydatki budżetowe się równoważy. Nie powinno się finansować służby cywilnej z pożyczonych pieniędzy. Ona dostarcza pewne usługi społeczeństwu, więc społeczeństwo powinno być gotowe za te usługi płacić poprzez podatki. Tak samo ubezpieczenia społeczne czy emerytury, bo one nie generują żadnego nowego bezpośredniego przychodu. Te części budżetu zawsze powinny być zbilansowane. Co roku.
A co z takimi dobrami publicznymi, jak na przykład szpitale?
Tu można rozważyć podwyższanie jakości usług z długu publicznego. Bo ten sektor ma już możliwość generowania dodatkowego przychodu albo w postaci częściowych opłat, albo poprawy stanu zdrowia swoich obywateli. Dzięki czemu państwo będzie de facto płaciło mniej na ich leczenie. Bo ono jest w branży medycznej zawsze droższe od zapobiegania. Inny podobny przykład to szkolnictwo.
A dziedziny, które mogą być bez wahania finansowane z długu publicznego?
Bez wątpienia transport. Takie projekty, jak budowa nowych połączeń, które amortyzują się niemal natychmiast. Przynoszą zyski z biletów, podnoszą mobilność społeczeństwa i biznesu. Ten sam argument odnosi się do dróg, które moim zdaniem też powinny być płatne. Obie te dziedziny wydatków budżetowych nie muszą koniecznie być równoważone co roku. Tu powinno się zaciągać pożyczki na sensowne inwestycje. Próba bilansowania takich wydatków mogłaby nastąpić w perspektywie np. 10-letniej.
Łatwo panu wychwalać rolę państwa w gospodarce. Mieszka pan w Wielkiej Brytanii, gdzie rząd i administracja należą do najbardziej wydajnych i dobrze zorganizowanych. W naszej części Europy państwo działa dużo słabiej. To naturalne, że trudniej mu zaufać.
Zgoda, że państwo zawsze może być lepsze. Ale wszystkie kraje Zachodu zaczynały z niskiego poziomu kapitału społecznego, miały brutalnych władców uciskających obywateli w imię realizacji własnego interesu. Nie wydaje mi się, by tłumaczenie się niską jakością administracji było dobrym argumentem na rzecz tego, by nasze życie w całości oddać pod but wolnego rynku. Powiem nawet, że rząd musi interweniować w gospodarkę. Politycy i urzędnicy, mimo swoich wielu przywar, muszą działać. Bo inaczej będzie dużo gorzej.
Co to znaczy?
Znów kłania się lekcja z Wielkiego Kryzysu. Keynes był zdania, że gdy z gospodarką jest naprawdę źle, władze muszą działać. W skrajnych przypadkach nawet płacąc ludziom za wykonywanie prac mało produktywnych. Niech już nawet jedni kopią doły, by inni je zasypywali. Byle tylko otrzymywali za to wynagrodzenie i nie przestali wydawać, bo jeśli przestaną, to gospodarka stanie, a gdy stanie, to będzie jeszcze gorzej. Najpierw upada gospodarka, potem rząd, a później nieuchronnie demokracja. Proszę zwrócić uwagę, że USA i Wielka Brytania, które w latach 30. i 40. poszły za radą Keynesa, ocaliły swoją demokrację. A Niemcy skończyli z Hitlerem.
Błagam. Czy zawsze przy tego typu okazjach musi się pojawiać Hitler?
Też wolałbym, żeby go nie było. Rządy Republiki Weimarskiej mogły sięgnąć po rozwiązania keynesowskie, ale wolały zaciskać pasa i wierzyć – jak Hayek – że w długim okresie gospodarka wróci do normy. Cięły wydatki wzorowo, że nawet Angela Merkel czy MFW byłyby z nich dziś bardzo dumne. Tyle że ludzie tego nie wytrzymali. I do władzy doszedł Hitler. A największym paradoksem całej sytuacji było to, że on faktycznie uleczył niemiecką gospodarkę. I to bynajmniej nie za pomocą metod liberalnych.
Raczej keynesowskich...
No właśnie, ale to były metody keynesowskie wprowadzane terrorem. Niemcy mogli mieć to samo wcześniej bez Hitlera i bez osunięcia się w autorytaryzm. Tak jak Rooseveltowskie Stany Zjednoczone. Najgorsze jest to, że dziś jesteśmy w Europie w bardzo podobnej sytuacji jak w latach 30.
Bez przesady!
A jednak. Weźmy partię komika Beppe Grillo, która przychodzi znikąd i zgarnia 25 proc. głosów w wyborach parlamentarnych we Włoszech. Dosłownie znikąd. W ciągu kilku miesięcy. Sam Grillo nie jest raczej groźny i prawdopodobnie nie ma sensownego programu politycznego, ale jego sukces pokazuje, że ludzie nie akceptują tego, co się dzieje, a jednocześnie nie widzą atrakcyjnej alternatywy. To jest dopiero etap pierwszy. Po nim w sposób nieuchronny przyjdzie kolejny i wtedy może pojawić się jakiś ekstremista z realną alternatywą. I to już będzie dużo bardziej niebezpieczne.
No dobrze. A czy Keynes i jego współcześni akolici mają nam do zaproponowania coś jeszcze poza koniecznością państwowej interwencji w gospodarkę?
Podejrzewam, że sukces i wzięcie teorii Keynesa polega właśnie na tym, że keynesianizm jest nie tylko szkołą ekonomiczną. To program wychodzący poza tradycyjnie rozumianą gospodarkę. Keynes opisywał, jak poruszać się w świecie pieniądza, sam zresztą umiał pieniądze zarabiać, np. dzięki trafnym giełdowym inwestycjom. Ale jednocześnie w jego systemie zawsze bardzo wyraźnie pobrzmiewa pytanie „po co my to wszystko robimy?”. Tego często brakuje u liberałów. Niektórzy z nich mówią, że „chciwość jest dobra”, bo pobudza do działania i aktywności. Keynes uważał podobnie. Pisał o „miłości do pieniądza” i nie uważał jej za nic złego.
Na czym więc polega różnica między nimi?
Na tym, że Keynes wiedział, że miłość do pieniądza jest usprawiedliwiona tylko do momentu, w którym pieniądze zapewniają dobre życie, a dobre życie nie czyni ludzi bogatszymi. Ono sprawia, że stają się lepsi, dlatego jedynym usprawiedliwionym celem dążeń ekonomicznych jest stworzenie etycznie lepszego świata. I tu drogi Keynesa i jego liberalnych przeciwników się rozchodzą. Bo liberałowie uważają, że ciągle trzeba zarabiać i produkować więcej. Tymczasem Keynes mówi, że społeczeństwo dojdzie w końcu do momentu, gdy dobrobyt będzie wystarczający.
Czyli kiedy?
To moment, w którym ludzie będą mogli pracować mniej, a większa część ich życiowej aktywności zostanie wreszcie skierowana na inne tory niż wykonywanie zadań przynoszących finansową korzyść. Na sztukę, naukę, hobby. Na to wszystko, co naprawdę sprawia nam przyjemność. To nie będzie tylko dekadenckie marnotrawstwo. Przeciwnie. Doprowadzi do nowego fantastycznego pomnożenia kapitału ludzkiego i uczyni większość z nas szczęśliwszy. Przeniesie ludzkość na nowy cywilizacyjny wymiar. Uciekniemy z tego kołowrotka, w którym ludzkość znajdowała się przez wiele tysięcy lat, gdy zdobywanie pożywienia i praca definiowały to, kim jesteśmy. Świat, w którym żyjemy, ciągle jest zdefiniowany przez pracę. Zainteresowania musimy realizować w czasie wolnym. Muszą one rywalizować z odpoczynkiem i fizyczną regeneracją. Proszę porównać czas pracy dziś i 50 lat temu. Mimo wielkich zysków w produktywności wciąż pracujemy mniej więcej tyle samo, co wtedy. Gdy mamy pracować mniej, wpadamy w panikę. Może rozmawianie o Keynesie przekona nas, że nie jest to perspektywa taka znowu straszna. W końcu pisał o tym już w 1930 r. w książce „Ekonomiczne perspektywy dla naszych wnuków”.
Nie potrafię jeszcze rozstrzygnąć, jak to robią liczni publicyści katoliccy i antyklerykalni, czy Franciszek będzie Breżniewem, Andropowem, Czernienką, Gorbaczowem, czy kimś zupełnie innym (Marksem? Fourierem?). Stalinem raczej nie będzie, bo to nie te czasy, na moim kontynencie i w moim kraju Kościół nie ma już takiej władzy wykonawczej, jak mu się zdarzało. Na razie informacje są sprzeczne, zarówno na temat intencji nowego papieża, jak też jego przeszłości. Jeździł metrem, zamiast dawać się wozić w lektyce. Nieźle, czyli raczej Gorbaczow albo przynajmniej późny Andropow (ten z lat 80., między Breżniewem i Czernienką, a nie ten, który tłumił powstanie na Węgrzech). Jeden z dwóch jezuitów, którzy mieli być przez niego zadenuncjowani i poddani torturom przez juntę, jak tysiące innych Argentyńczyków w tamtym czasie, ten który dożywa swoich dni w klasztorze jezuitów w Niemczech, nie mając chyba specjalnie wyboru, podpisał dokument odczytany następnie drewnianym głosem rzecznika Watykanu, z którego wynika, że Bergoglio nie tylko, że go nie zadenuncjował, ale pomagał, jak tylko mógł. Z kolei siostra nieżyjącego już drugiego torturowanego wówczas jezuity, która nie dożywa swoich dni w żadnym katolickim domu zakonnym, więc ma wybór, twierdzi, że jej brat do końca życia powtarzał, iż Bergoglio współpracował z juntą. Komu wierzyć, komu wierzyć... Metafizycy zawsze wiedzą, ja jednak należę do obozu umiarkowanych empirystów, więc nie mam pewności.
Ważne, a nawet niepokojące jest coś zupełnie innego. Nawet najbardziej „dobrzy ludzie” (cyt. zwyczajowo za Bertolt Brecht) dzisiejszego Kościoła, jak np. najbardziej medialny polski zakonnik o. Knabit z Tyńca, poza rzucaniem w eter błyskotliwych stwierdzeń w rodzaju „Argentyna dowaliła Włochom - jak w piłce nożnej”, powtarzają, zgodnie z prawdą, ale bez cienia etycznej świadomości tego, co mówią, że ze wszystkich władz argentyńskich, z którymi przyszły papież Franciszek miał do czynienia jako hierarcha argentyńskiego Kościoła, największe jego oburzenie budziły władze demokratyczne, a szczególnie władza obecnej prezydent Cristiny Kirchner. Legalizację przez nią małżeństw homoseksualnych nazwał publicznie „działaniem diabelskim” i wezwał do „boskiej wojny” z argentyńskim rządem. Niezależnie od tego, co robił albo czego nie robił prywatnie w czasach junty, publicznie nigdy takich określeń pod adresem generałów nie używał, ani do „boskiej wojny” przeciwko ich władzy nie wzywał. Choć byli wówczas w Argentynie księża, zakonnicy, a nawet biskupi, którzy takiego języka wobec junty używali, ale tak się jakoś złożyło, że z tego właśnie powodu wielu z nich rządów generałów nie przeżyło i w ostatnim konklawe nie mogło wziąć udziału ani jako wybierający, ani jako wybrani.
Jeśli jakaś instytucja religijna i ukształtowani przez nią ludzie uznają, że legalizacja małżeństw homoseksualnych jest większym „diabelstwem” niż zrzucanie ludzi z helikopterów do morza, tortury i masowe morderstwa (o ile za masowość uznamy w naszych czasach „około 10 000 ofiar”), warto się zastanowić, czy taki Kościół jest kościołem chrześcijańskim, czy wyłącznie Kościołem Wielkiego Inkwizytora trzymającym Jezusa przykutego do ściany w piwnicy. Carl Schmitt uważał, że Kościół katolicki nie jest Kościołem Chrystusa, lecz Kościołem Wielkiego Inkwizytora, ale właśnie i wyłącznie z tego powodu ów „jurysta Hitlera” (jak go nazywali złośliwcy) Kościół katolicki cenił.
Prałat Opus Dei bp Javier Echevarría, na wieść o wyborze papieżem jezuity (stosunki pomiędzy Zakonem, a Dziełem nie zawsze układały się idealnie w przeszłości) natychmiast wysłał do Franciszka list, w którym wyraża „pełną uległość osobie i posłudze Papieża, pewien że przekazuje też odczucie wszystkich wiernych Opus Dei”. W ten sposób w starożytnym Egipcie (tym, z którego Żydzi UCIEKLI w poszukiwaniu wolności i Boga) korespondowali kapłani Seta z kapłanami Ozyrysa, kiedy się dowiadywali, że ci drudzy uzyskali właśnie większe wpływy na dworze faraona i mogą spowodować, że kapłani Seta wylądują teraz en masse w wielkiej sadzawce ze specjalnie głodzonymi świętymi krokodylami. „Pełna uległość...” – to nie jest język Jezusa, który nigdy „pełnej uległości” nie okazał ani żadnemu człowiekowi, ani nawet do żadnemu bogu (za to go lubimy). A mówił też przecież, by go naśladować, w miarę możliwości. Ileż powstało przez wieki małych czarnych książeczek z „naśladowaniem Chrystusa” w tytule.
Czy Franciszek będzie naśladował samego siebie z czasów, kiedy był hierarchą Kościoła argentyńskiego, czy będzie naśladował Chrystusa? Czy jako papież też będzie uważał, że zrzucanie ludzi z helikopterów, tortury i masowe morderstwa to mniejszy grzech, mniej wymagające napiętnowania „diabelstwo” władzy świeckiej, niż legalizacja przez nią małżeństw homoseksualnych? Wolałbym, żeby nie. Taką też nadzieję wyraża w Dzienniku Opinii Krytyki Politycznej Stanisław Obirek , a na łamach „Spiegla” jeden z najwybitniejszych reprezentantów teologii wyzwolenia, wypchnięty z Kościoła przez poprzednich papieży były ksiądz Leonardo Boff. Jeśli tacy ludzie mają nadzieję, że Franciszek coś w Kościele zmieni na lepsze, ja byłbym małym inkwizytorem albo Terlikowskim, gdybym jej nie miał. Mam zatem nadzieję, tak jak wielu innych, choć niestety, tak jak wielu innych, nie mam żadnej pewności.
Dlaczego to dla mnie takie ważne? Bo żyję w Polsce, która po jednej stronie ma premiera codziennie ogłaszającego w mediach bezwarunkową aksjologiczną kapitulację świeckiego państwa w tym kraju. A po drugiej stronie mam Kościół (od paru dni kierowany przez papieża Franciszka), który codziennie ogłasza, że chce w tym kraju wszystkiego – szkoły, mediów, wpływu na stanowienie prawa, monopolu na kształtowanie przestrzeni publicznej. Premier mojego kraju przeczytał Hobbesa, ale chyba co drugą stronę, albo w ogóle tylko dwie. Hobbes uważał bowiem, że suweren nie może w rządzonym przez siebie państwie oddać silnym nieograniczonej władzy nad słabymi (ani w ekonomii, ani w świecie Ducha), bo wówczas powrócimy do przedpolitycznego stanu natury, w którym ludzie zamieniają się w bestie. Tymczasem nasz premier uznał, że jako suweren powinien oddać silnym, czego silni żądają (np. oddać im w posiadanie świecką szkołę albo kodeks pracy), a słabych może mieć „w głębokim poważaniu” i wyśmiewać ich tęsknoty za „salonową rewolucją” (cyt. za Donald Tusk). Natomiast on, jako suweren, powinien się zajmować w poniedziałki i środy szarpaniem za uszy Schetyny, we wtorki i czwartki Gowina, przeznaczając pozostałe dni tygodnia na szarpanie za uszy innych wybranych ministrów swego rządu i baronów partii.
W tej sytuacji jakość Kościoła jest – chcąc, nie chcąc – jakością świata, który będzie otaczał mnie i ludzi mi bliskich. Czy będzie to Kościół chrześcijański, czy antychrześcijański – staje się to dla mnie w tej sytuacji kwestią życia i śmierci. Przynajmniej tak długo, dopóki nikt nie zbuduje w tym kraju siły równej sile Kościoła, a o wektorze skierowanym przeciwnie. Nie antyreligijnie, ale w stronę stworzenia liberalnej przestrzeni i aksjologii świeckiej, w której katolicy, protestanci, ateiści, agnostycy, buddyści, a także hetero i homoseksualiści, a wreszcie (last but not least) pracodawcy i pracownicy – będą mieli te same prawa, będą równo traktowani przez państwo, urzędy i szkoły.
Polub Dziennik Opinii na FB
Im bardziej Karol Marks nie żyje, tym bardziej żywy i aktualny wydaje się jego intelektualny dorobek.
Aż trudno uniknąć parafrazy, że cała krytyka kapitalizmu to przypisy do dzieła filozofa z Trewiru – taki przynajmniej wniosek płynął z dyskusji „Marks nie żyje. Niech żyje Marks!” zorganizowanej w 130 rocznicę śmierci autora Kapitału w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie w ramach Laboratorium Przyszłości.
Czy sam Marks cieszyłby się z tego pośmiertnego fetowania? Raczej potraktowałby je jako dowód klęski życiowego projektu. Bo jego cel polegał nie tylko na opisywaniu świata, lecz na wywoływaniu zmiany, co przypomina inskrypcja na jego grobie. A niestety, uważna lektura Marksa w konfrontacji z analizą realnego kapitalizmu prowadzą do konkluzji, że zmiana jest po prostu niemożliwa. Sam Marks, choć marzył o rewolucji, niemożliwość tej zmiany najwyraźniej przeczuwał.
Wystarczy sięgnąć do Grundrisse, czyli Zarysu krytyki ekonomii politycznej, wydanego w Polsce dopiero w 1986 roku. To chyba najciekawszy dla mieszkańca współczesności tom Marksa. Wyczytać w nim można dość precyzyjny opis i logikę działania kapitalizmu, gdy upowszechnia się system maszyn, czyli gdy najważniejszym środkiem wytwórczym staje się zamknięta w automatach wiedza. Praca ludzka traci na znaczeniu, człowiek staje się dodatkiem – to nie on posługuje się maszynami, lecz maszyny wykorzystują go w funkcjach, w jakich jeszcze nie radzą sobie same.
W bardziej współczesnym, XXI wiecznym wydaniu amerykański ekonomista W. Brian Arthur pisze o „drugiej gospodarce” – inteligentnej infrastrukturze, która umożliwia automatyzację już nie tylko funkcji manualnych, lecz także intelektualnych: Internet z umieszczonymi w „chmurze” aplikacjami zastępuje pracę kolejnych urzędników. W tym samym czasie, kiedy z fabryki Fiata w Tychach zwalniani są robotnicy, pracę także tracą pracownicy banków. Stają się zbędni, gdy ich funkcje przejmuje system maszyn i działający w nim General Intellect, intelekt powszechny.
W sensie ekonomicznym kapitalizm doszedł do opisanej przez Marksa sytuacji, gdy produkcja ekonomiczna i reprodukcja oraz akumulacja kapitału odbywają się w coraz większym stopniu bez zaangażowania pracy. W dzisiejszym języku sytuację tę opisali Erik Brynjolfsson i Andrew McAfee z Massachusetts Institute of Technology. W książeczce The Race Against the Machine opublikowanej pod koniec 2011 roku przedstawili gospodarkę, która może się rozwijać bezzatrudnieniowo, bo wszystkie wzrosty produktywności następują na skutek inwestycji kapitałowych, czyli automatyzacji. Co ważne, ekonomiści MIT nie opisali abstrakcyjnego procesu, tylko realny, amerykański system gospodarczy – automatyzacji powoduje zmniejszenie popytu na pracę nie tylko w przemyśle wytwórczym, lecz także w handlu i usługach.
Sytuacja staje się paradoksalna. Nic nie powstrzyma kursu na automatyzację, tę logikę wyczytać można już w Grundrisse. Teoretycznie więc możliwy staje się raj na ziemi: wszystkie potrzeby materialne zaspokajają maszyny, człowiek zyskuje coraz więcej wolnego czasu, który może wykorzystać na kształtowanie siebie, jako wolnego podmiotu. Jak pisał Marks: „Z chwilą gdy praca w bezpośredniej postaci przestaje być wielkim źródłem bogactwa, czas pracy przestaje i musi przestać stanowić jego miarę, a zatem i wartość wymienna przestaje być miarą wartości użytkowej. Praca dodatkowa mas przestaje być warunkiem rozwoju ogólnego bogactwa, podobnie jak nie-praca niewielu przestaje być warunkiem rozwoju ogólnych mocy ludzkiej głowy. Załamuje się przez to produkcja oparta na wartości wymiennej, a bezpośredni materialny proces produkcji wyzbywa się form niedostatku i antagonizmu. Rozwijają się swobodnie indywidualności, toteż następuje skracanie czasu niezbędnego nie gwoli uzyskiwania pracy dodatkowej, lecz w ogóle skracanie do minimum czasu niezbędnego społeczeństwa, odpowiednio do artystycznego, naukowego itd. wykształcenia indywiduów, uzyskanego dzięki czasowi zwolnionemu dla nich wszystkich i dzięki stworzonym środkom”.
Tak mógłby wyglądać kapitalizm kognitywny, lecz tak nie wygląda. Mimo że popyt na pracę maleje i będzie malał, jesteśmy przekonywani, że pracujemy zbyt krótko i większość rządów podnosi wiek emerytalny. O co chodzi, skoro ten zabieg w sensie gospodarczym nie ma sensu? Ma jednak sens ekonomiczny – przedłuża okres indywidualnej odpowiedzialności za siebie w świecie, w którym pracy nie będzie.
Oczywiście, taka dynamika musi prowadzić do paradoksu: najpierw rosnąć będą nierówności społeczno-ekonomiczne, co dzieje się na całym świecie od ponad dwóch dekad. System nie odczuwał tego rozwarstwienia, dopóki konsumpcję finansował tani kredyt. Kryzys unieważnił jednak ten model kreowania popytu, a każdy inny, który nie będzie polegał na redystrybucji nadwyżek, jakie generuje kapitał napędzający sam siebie, prowadzić muszą do katastrofy – trudno o lepszą ilustrację, niż polityka oszczędności Unii Europejskiej.
Niestety, polityka redystrybucji, czyli opodatkowania kapitału jest niemożliwa. Dlaczego? Opisał to w cytowanym fragmencie Marks – gdy wzrosty produktywności zależą w coraz większym stopniu od maszyn i wiedzy, czyli kapitału ustaje główne napięcie realnego kapitalizmu, antagonizm między pracą i kapitałem. W epoce przemysłowej obie strony potrzebowały siebie wzajemnie, dziś kapitaliści nie potrzebują już pracowników, lecz jedynie konsumentów. Znowu doskonałej ilustracjo dostarcza realny przykład gospodarki amerykańskiej. Mimo ciągle wysokiego i trwale utrzymującego się bezrobocia amerykańskie korporacje spoza sektora finansowego zgromadziły ponad pięć bilionów dolarów w gotówce.
Gdyby zainwestować tylko niewielką część tych środków, bezrobocie zniknęłoby w USA w ciągu trzech lat. Pracownicy jednak nie są potrzebni, a perspektywy popytu ograniczone, więc lepiej opłaca się trzymać kasę na niskooprocentowanych kontach w rajach podatkowych. Skoro pracownicy są potrzebni w coraz mniejszym stopniu, maleje także ich znaczenie polityczne. Zorganizowanej klasy robotniczej bali się najpotężniejsi rządzący XIX wieku. W XXI wieku tysiące Indignados okupujących tygodniami Park Zuccottiego lub Porta del Sol nie robią na nikim wrażenia.
Widać więc wyraźnie, że z jednej strony kapitalistyczna machina zaczyna się zatykać, z drugiej zaś brakuje politycznych instrumentów umożliwiających radykalną reformę, na wzór tej, jaka „odetkała” kapitalizm po poprzednim wielkim kryzysie. Na horyzoncie nie widać ani Lenina, ani Roosevelta, zamiast rewolucji i reform (rozumianych jako redystrybucja, a nie konsolidacja kapitału) raczej należy spodziewać się katastrofy. Czy to jedyne możliwe odczytanie starego Marksa we współczesnym kontekście?
Na szczęście nie. Marks zajmował się analizą gospodarki i systemu kapitalistycznego nie dla nich samych – w istocie interesowało go społeczeństwo i więź społeczna. Analiza współczesnego mu społeczeństwa prowadzić musiała do wniosku, że fabrykami więzi i solidarności były po prostu fabryki. Analiza systemu produkcji umożliwiała zrozumienie samego społeczeństwa, jego dynamiki i dynamiki procesu politycznego.
Dziś także pytanie należy zacząć od społeczeństwa i więzi: gdzie powstają, jeśli jeszcze w ogóle powstają? Czy ciągle w systemie kapitalistycznej produkcji, czy poza nim? I czy tak tworzone społeczeństwo jest w stanie rozwiązać najpilniejszy dziś problem rosnących nierówności? Odpowiedzi nie daje sam Marks. Trudno ją też znaleźć zarówno u kontynuatorów, jak i oponentów jego myśli.
Witamy Edwina Bendyka wśród stałych autorów Dziennika Opinii!
Polub Dziennik Opinii na FB
Spain: We don’t owe, we won’t payIolanda Fresnillo reports from Spain on the myriad ways Spanish people are facing down austerity
Protesters target a bank - the signs say 'Stop evictions'. Photo: Fotomovimiento
The impact on the Spanish people of the financial crisis and austerity gets steadily worse. Social and economic rights are systematically violated to prioritise debt repayments. As banks are bailed out, public debt increases, and in order to meet deficit limits imposed by the EU social spending is cut. The 2013 budget provides for a 34 per cent increase in debt interest payments, more than £32 billion, at the same time that health expenditure is being cut by 22 per cent, education by 18 per cent and the women’s equality budget by 35 per cent. The consequence is greatly increasing poverty and inequality.
Almost 1.4 million people received food aid in Spain during 2012. There has been an unprecedented increase in child poverty, with 27 per cent of children living in households below the poverty line (up from 13 per cent in 2010). Unemployment has reached 25 per cent (5.7 million people), rising to 50 per cent among the young. About 1.7 million families have no one in work, leading to huge difficulties in paying bills, especially mortgages. There are now more than 500 evictions a day, leading to an epidemic of eviction-related suicides.
These are some of the realities that can help us picture the human disaster behind the economic crisis and austerity. Beyond this foreground of despair and vulnerability, though, there lies an increasingly combative civil society that refuses meekly to accept what is being inflicted upon it.
Permanent mobilisation
The spontaneous turnout of hundreds, and then thousands, of young and not so young people who took the squares of many Spanish cities and towns on 15 May 2011 was the beginning of what became the massive 15M movement. The indignados, as the media baptised the 15M activists, provided the kick-off for a permanent mobilisation that has continued until now. Of course, the intensity is not the same as during those first few weeks in 2011. But sustained – and often massive – protests have continued, facing down austerity and the dictatorship of debt.
In many towns and neighbourhoods the 15M camps turned into local assemblies, supporting or leading local demands and protests. Joining or building from scratch consumer co-operatives, providing advice to those losing their jobs, or organising popular education events, the local assemblies are far less visible and spectacular than the occupied squares but much more closely linked to people’s everyday hardships and struggles.
Many local assemblies have developed citizen’s support networks, a space where people meet and face together the abuses inflicted on them by the crisis. Mostly working on housing and labour issues, they try to look for collective answers to people’s everyday problems. They provide support to those who are about to be evicted, or they organise collective services such as city vegetable gardens, clothes exchanges, food distribution or ‘time banking’ schemes (whereby people ‘bank’ time they can offer in a particular service or skill and receive the equivalent back). But they also organise collective direct action, such as resistance to an eviction, occupying an empty building for social use or boycotting a local company that exploits its workers. Consumer co-operatives have grown too in the wake of the 15M movement. They establish a close relationship with producers, generally local eco-agriculture or farming projects, and offer food at affordable prices in self-organised spaces.
Many of those occupying the squares joined, individually or through the citizen’s support networks, the anti-evictions movement Plataforma de Afectados por la Hipoteca (literally, ‘platform for those affected by the mortgage’, PAH). Almost daily, whenever a family in contact with PAH is about to be evicted, an open call for support is launched and dozens of activists gather to try to stop the police kicking out more people from their home. PAH has halted more than 500 evictions in this way. It has also initiated a popular legislative initiative to change eviction and housing law, collecting more than a million signatures in a few months.
Among the actions promoted by PAH have been several protest camps or occupations at banks’ offices. The objective of the camps, which have been set up in Madrid, Alicante, Santa Cruz de Tenerife and other cities, is to put pressure on the banks to offer families the chance to rent properties from which they are about to be evicted. Bankia, the Spanish bank that has received the biggest state bailout, has been one of the main targets. Coordinated #AcampadaBankia actions started in early October 2012, prior to which, on 15 May 2012, protests included setting up a living room outside a Bankia office in Barcelona, followed by a popular tribunal calling the company to account in front of the bailed-out bank’s headquarters.
The protests at Bankia offices have been effective. For instance, on 31 October last year a call from PAH led to nine simultaneous Bankia office occupations, and to successful negotiations for four families facing eviction to remain in their homes on social rents.
Civil disobedience and protest
The indignados movement has given birth to a wide range of civil disobedience and protest groups. Among them are the iaioflautas: a group of people aged over 65 who engage in civil disobedience and direct action denouncing those responsible for the crisis. Occupations of government buildings, the Stock Exchange in Barcelona and several banks have been their most visible actions. The police find it difficult simply to repress a group of older people, and the iaioflautas have drawn widespread media attention to social movements’ demands.
Other remarkable actions have been carried out by the Andalusian Union of Workers (SAT, a member of the global small-scale farmer coalition La Vía Campesina). In August last year the trade union took basic living supplies from two supermarkets, claiming them for families that could not afford to pay for their food, before its activists turned themselves over to the police. The union has also been involved in squatting houses and disused farms. Last year it occupied a publicly-owned but abandoned 400-acre farm. After negotiations with the regional government, previously unemployed agriculture workers are now growing organic food in the fields of Somonte.
Recent months have also seen an increasing number of sectoral protests. As privatisation and other reforms threaten social rights, the mareas (literally ‘tides’) in defence of public health and education have filled the streets and emptied hospitals and schools with strikes. In Madrid, where the regional government is privatising several public hospitals, health workers started a four‑day strike on 29 November that lasted for five weeks. About 400 health professionals have tendered their resignations as a protest against the privatisation; four workers even went on hunger strike. Doctors, nurses and other health workers have been camping out in hospitals in Madrid and Catalunya, sleeping in tents inside the hospitals as part of the protests.
Strikes, demonstrations and repression
In February 2012, hundreds of thousands protested in Barcelona, Madrid, Valencia and other major cities against spending cuts, the privatisation of public services and attacks on labour rights. This was followed by a general strike on 23 March. This was a relative success but ended with brutal police repression in Barcelona and Madrid. A follow-up general strike on 14 November was backed by around 60 per cent of Spanish workers, a much higher proportion than the previous one. Again, the massive demonstrations in the main cities faced violent police repression, in what seems to be a state-sanctioned response that Spanish activists will have to confront for as long as mobilisations continue. The government, backed by the mainstream media, has promoted an increasing criminalisation of the social mobilisations. This includes new public order laws against passive resistance and protest.
Beyond the general strikes, mobilisations and protests have continued unabated. Between 12 and 15 May 2012, marking the first anniversary of the 15M movement, tens of thousands of protesters marched all over the country. In early July, several hundreds of miners finished their march to Madrid. They met in the capital with thousands of other trade unionists on strike and tens of thousands of supporters from the 15M movement. A week later, on 19 July, more than half a million people in 80 cities protested against the austerity package being pushed through parliament.
On 15 September, the ‘social summit’, a coalition of more than 150 trade unions and social organisations, brought together hundreds of thousands in a big march in Madrid. Ten days later, tens of thousands of protesters marched on the Spanish Congress and surrounded it with the claim: ‘Democracy is kidnapped and we are going to rescue it.’ After the protesters were violently repressed by the police, a new demonstration gathered thousands of people in front of the Spanish parliament, just four days afterwards. The demonstrations at the Spanish parliament were repeated again in October as the new budget for 2013 was being discussed.
Alternative media
While mainstream media only cover the major demonstrations and strikes, a flourishing alternative media offers up-to-date information and comprehensive coverage of the mobilisations. Alternative online and print media projects such as Diagonal, Periodismo Humano and la Directa, or TV projects such as TeleK and latele.cat, which existed prior to 15M, have gained much support and visibility. But the movement has also produced new media spaces, such as the television internet channel tomalatele and the local newspaper Madrid15m, among many local media projects on radio, online and in print.
Layoffs in mainstream newspapers have also led jobless journalists to develop several media projects, such as La Marea, El Diario, Mongolia and Alternativas Económicas, some of them in the form of cooperatives. Though not activist‑led media, they do provide a social and alternative news coverage, and have a potentially larger audience than the more alternative media projects arising from the social movements. The explosion of new or reinvigorated media projects, together with the social networks, especially Twitter, have played a key role in the dissemination of information and proliferation of many of the actions and mobilisations described here.
Fighting the debtocracy
On 13 October, following the Global Noise call to action, thousands of protesters nationwide marched under the slogan ‘We don’t owe, we won’t pay’, and called for a citizens’ debt audit. The Citizens’ Debt Audit Platform (PACD) was created last March in Spain, and has since engaged in a mobilisation and popular education campaign, together with gathering and analysing information on Spanish debt. The PACD, formed by both debt and 15M activists, is working closely with other movements, providing them with arguments against the payment of illegitimate debt.
The citizens’ debt audit is conceived by the PACD as a participatory process that aims to empower people to be able to decide, in a democratic and sovereign way, what to do with the debt and our future. The PACD believes that there is enough evidence of illegitimacy in Spanish public debt to justify the non-payment of that debt. One of its objectives is to make that evidence more visible.
As more people come to understand that the cuts are being imposed to pay the debt – a debt that is being accumulated to bail out the banks – increasing numbers are joining the fightback against debtocracy.
Iolanda Fresnillo is a member of the Citizens’ Debt Audit Platform in Barcelona. Fellow PACD members Mireya Royo and Tom Kucharz also contributed to this article
![]()
share
1 comment
„Jestem chrześcijaninem i myślę, że socjalizm powinien żywić się najbardziej autentycznymi nurtami chrześcijaństwa.” – Hugo Chavez
Połączenie lewicowości z religią pozostaje mało popularne w Europie, natomiast jest czymś wręcz naturalnym w Ameryce Łacińskiej. Chavez zawsze miał przy sobie mały krzyżyk. Jeśli dokonał w swoim kraju prawdziwej rewolucji likwidując analfabetyzm i – poprzez zmianę sposobu dystrybucji bogactw – znacznie redukując upokarzającą biedę milionów swoich rodaków, to również w imię przekazu Jezusa, tak, jak go rozumiał.
Był znany ze swego niewyparzonego języka. Potrafił nazywać lokalną hierarchię biskupią „jaskiniowcami” czy „neandertalczykami”. O papieżu Benedykcie XVI mówił, że „w żaden sposób nie jest ambasadorem Chrystusa”, ale to jednak nie znaczy, że nie szanował jego autorytetu duchowego i intelektualnego. W zeszłym roku ubiegał się o spotkanie z papieżem, w czasie jego podróży do Meksyku i został chętnie przyjęty. Do końca pozostał człowiekiem religijnym.
Jego pojmowanie chrześcijaństwa było na bakier z nauczaniem oficjalnego Kościoła w tym sensie, że wywodziło się z latynoamerykańskiej tradycji teologii wyzwolenia, rozwiniętej przez lokalnych duchownych katolickich na przełomie lat 60. i 70. ubiegłego wieku. Określenie „teologia wyzwolenia” padło pierwszy raz na Radzie Biskupów Ameryki Łacińskiej w Medellin z ust o. Gustavo Gutierreza, w 1968 r. Wykształcony w Europie Gutierrez (tam zetknął się m.in. z francuskim ruchem księży-robotników), duchowny z dzielnicy nędzy stolicy Peru, w 1971 r. wydał książkę-manifest Teologia wyzwolenia, która szybko została przełożona na kilkadziesiąt języków. Uznaje się ją za faktyczny początek tego nurtu teologicznego i jednocześnie szerokiego ruchu społeczno-politycznego, który on wywołał.
Równolegle z Gutierrezem nową teologię rozwijał brazylijski intelektualista, duchowny protestancki, Rubem Alves (Towards a theology of liberation, Uniwersytet Princeton, 1968), wyrzucony potem za to ze swego Kościoła. Zresztą teologia wyzwolenia zaczęła przenikać różne wyznania chrześcijańskie i nawet ich pochodne (jak synkretyczna kubańska santeria i jej kontynentalne odpowiedniki), jednak to Kościół katolicki był jej duchowym ośrodkiem (i kłopotem). Popierało ją coraz więcej księży, a akces kilku arcybiskupów nadał jej dodatkowy autorytet.
Większość teologów wyzwolenia zachowywała dystans do marksizmu, wywodząc swoje tezy bezpośrednio z Nowego Testamentu, ale inspiracje marksistowskie, a nawet język Marksa nie mogły umknąć Watykanowi. W latach osiemdziesiątych Joseph Ratzinger, wówczas prefekt Kongregacji Nauki Wiary, nadzorował „sądy teologiczne” nad kilkoma z nich. Ks. Leonardo Boff (m.in. Chrystus oswobodziciel, Kościół: charyzmat i władza) został skazany na milczenie, ale Gutierreza ostatecznie uwolniono od oskarżeń o marksizm. W 1984 r. Kongregacja Nauki Wiary wydała zredagowaną przez Ratzingera Instrukcję na temat niektórych aspektów teologii wyzwolenia, która oddawała sprawiedliwość jej nazwie i celom, ale ostrzegała chrześcijan przed „bezkrytycznym” przyjmowaniem marksizmu, jako dominującego elementu refleksji teologicznej.
Kościół zwalczał więc teologię wyzwolenia, ale jednocześnie po części ją przejmował. Papieża Jana Pawła II uważa się na ogół za ciężkiego konserwatystę, ale jego encyklika Laborem excercens z 1981 r. jest zadziwiająco gęsto przetkana marksistowską terminologią (własność środków produkcji nie musi być prywatna!), a encyklika Sollicitudo Rei Socialis z 1987 r. podkreśla ekonomiczny wymiar „wyzwolenia”. Oczywiście Kościół doktrynalnie nie mógł przełknąć czegoś takiego jak „walka klas”, w imię zachowania spójności wspólnoty chrześcijańskiej. Odrzucał też wszystkie te elementy latynoamerykańskiej teologii, które jego zdaniem nie miały pokrycia w Ewangeliach. Historia południowoamerykańskiej teologii wyzwolenia była trudna i tragiczna (jak śmierć salwadorskiego arcybiskupa „marksisty” – Oscara Romero, i wielu innych duchownych i świeckich). Nawet nie tyle ze względu na opór oficjalnego Kościoła, co lokalnych prawicowych dyktatur, popieranych przez Stany Zjednoczone. Dziś teologia wyzwolenia coraz mniej odwołuje się do marksizmu, ale pozostaje antyimperialistyczna i szczególnie ostro krytykuje neoliberalizm.
Jezus socjalista
Chavez, jak wielu innych południowoamerykańskich chrześcijan, widział Jezusa jako rewolucjonistę i buntownika, którego celem była nie tylko wielka przemiana duchowa, ale i społeczna. W teologii wyzwolenia są one pojmowane jako nierozłączne. Źródłem tego przekonania jest lektura 27 ksiąg Nowego Testamentu, fundamentalnego tekstu chrześcijaństwa. W tym kontekście „naśladowanie Jezusa” jest pojmowane jako promocja społecznej solidarności.
Jezusowe pragnienie społecznej emancypacji najbiedniejszych zawiera się nie tylko w Ośmiu Błogosławieństwach z Kazania na Górze (Mt 5, 3-10), ale w jego chrześcijańskiej triadzie, podstawowych zadaniach religii, tak, jak je widział – ochrony godności, postulatu dzielenia się dobrami i niesienia pociechy.
Nakaz dzielenia się z innymi głosił już Jan Chrzciciel, ten, który „zapowiedział” Chrystusa („Kto ma dwie koszule, niech się podzieli z tym, który nie ma, kto ma pożywienie, niech uczyni podobnie”*. – Łk 3, 11), słusznie przewidując, że będzie to stanowić jądro nauczania Galilejczyka. U podstawy myśli Jezusa stało przekonanie, że materialne bogacenie się nie może być celem ludzkiego życia („Nie możecie służyć Bogu i mamonie.” – Łk 16, 13; „Nie gromadźcie sobie skarbów na ziemi”. – Mt 6,19), wyraźnie przestrzegał przed konsumpcjonizmem ( „Troski doczesne, ułuda bogactwa i pożądanie innych rzeczy zagłuszają Słowo” – Mk 4, 19).
Jezus uważał, że skoro biedni dzielą się dobrami między sobą, jak też z bogatymi (płacąc, jak uboga wdowa podatki na rzecz władz jerozolimskiej Świątyni, które uważał za „zbójców”), tak samo bogaci powinni dzielić się z innymi („Gdy wydajesz przyjęcie, zapraszaj biednych, kalekich, ułomnych i niewidomych” – Łk 14, 13).
Biblijna walka klas
Jeśli Jezus nie mówił otwarcie o walce klas, to jednak akcentował różnice klasowe, jak żaden inny duchowny przed nim, niezależnie od religii. Było to szczególnie trudne w jego kontekście kulturowym, gdzie bogactwo uchodziło za znak pobożności, przestrzegania licznych, rytualnych przykazań Jahwe. Kiedy mówił do tłumu „Błogosławieni ubodzy, bo do was należy Królestwo Boga” (Łk 6, 20) – co samo w sobie było ekstrawagancją, zaraz dodawał „A wam bogaczom biada, bo już otrzymujecie to, co was cieszy” (Łk 6, 24) – a to było już radykalnym podważaniem dotychczasowego porządku społecznego.
Jego słynne „Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne, niż bogatemu wejść do Królestwa Boga” (Mk 10, 25) nie wykluczało wszystkich bogatych, lecz, jak wynika z kontekstu, potępiało tych, którzy grzeszą nie chcąc się dzielić swymi dobrami w obliczu ostrych nierówności społecznych. Można powiedzieć, że Jezus byłby raczej za podatkiem progresywnym, niż liniowym (Łk 21, 4). Kiedy jedyny raz powiedział „To czyńcie na moją pamiątkę”, z czego chciał być szczególnie zapamiętany i co stało się najświętsze dla chrześcijan, to czynność dzielenia się posiłkiem, tworzenie wspólnoty na bazie komunii.
Po jego śmierci tak rozumieli to ci, którzy mu uwierzyli („Jedno serce i jeden duch ożywiały wszystkich wierzących. Nikt nie nazywał swoim tego, co posiadał, ale wszystko mieli wspólne.” – Dz 4, 32). Paweł mówił o „równości” – 2 Kor 8, 13, a Jakub, brat Jezusa, który stał się pierwszym biskupem Jerozolimy, walczył o prawa pracownicze („Posłuchajcie teraz wy bogaci! Żałośnie zapłaczecie (…). Woła zagarnięta przez was zapłata pracowników, którzy skosili wasze pola, a krzyk tych, którzy zżęli, doszedł do uszu Pana Zastępów”. – Jk 5, 1-4). Nic dziwnego, że Jakub, podobnie jak Jezus, został skazany na śmierć – według Józefa Flawiusza został ukamieniowany na rozkaz Wielkiego Kapłana Świątyni w r. 62.
Jezus antykapitalista, internacjonalista, antyklerykał
Żaden wielki, starożytny Bóg nie interesował się bankowością, oprócz żydowskiego Jahwe. Według Tory (Pięcioksięgu) Jahwe wprowadził coś, co można nazwać „kapitalizmem narodowym” („Będziesz udzielał pożyczki wielu narodom, sam niczego [od nich] nie pożyczając” – Pwt 28, 12). Choć były w jego zasadach pewne obostrzenia natury społecznej („Jeżeli pożyczysz pieniędzy komukolwiek z mego ludu, jakiemuś biedakowi u ciebie, nie wolno ci być wobec niego lichwiarzem. Nie wolno ci nakładać mu procentów!” – Wj 22, 24), nigdy nie dotyczyły one gojów – wobec nich, nawet „biedaków”, lichwa była dozwolona, co zresztą było po części przyczyną rozrastania się diaspory na długo przed Jezusem.
I w tym delikatnym punkcie Jezus naraził się bogatym rodakom, bo w ogóle zakazał nakładania procentów (Łk 6, 35), bez wspominania o narodowości, religii, czy statusie społecznym pożyczkobiorcy. Potępiał chciwość (Łk 12, 15). We wczesnym okresie swego nauczania był przekonany, że pewna „preferencja narodowa” jest konieczna (Mt 10, 5-6), ale dokonał w końcu prawdziwego zamachu na nacjonalistyczne przykazanie Tory, jeśli chodzi o pojęcie „bliźniego” – starotestamentowy Jahwe uważał, że dla Izraelity „bliźnim” może być jedynie Izraelita („Nie bądź mściwy i nie chowaj urazy do współrodaków, ale miłuj bliźniego jak samego siebie.” – Kpł 18, 19). Jezus miał inne zdanie; kiedy znawca Tory zadał mu „podchwytliwe” pytanie „A kto jest moim bliźnim?” (Łk 10, 29), odpowiedział, że może być nim nie-Żyd (Samarytanin). Dla ówczesnych duchownych to nie brzmiało jak jakaś próba reformy czy interpretacji, lecz ciężkie bluźnierstwo i zdrada narodowa.
Nie można powiedzieć, że Jezus nie doceniał roli kleru, nawet z zastrzeżeniami (Mt 23, 3), ale wyraźnie nie szanował zbyt okazujących władzę („Wystrzegajcie się nauczycieli Prawa. Lubią się przechadzać w odświętnych szatach, oczekują pozdrowień na placach, zajmują pierwsze miejsca w synagodze i na ucztach, wyzyskują domy wdów i dla pozoru przedłużają modlitwy. Tacy otrzymają szczególnie surowy wyrok.” – Łk 20, 45-47). Choć w końcu to on dostał od nich wyrok, jego słowa przetrwały.
Pociecha, jaką niósł ludziom, wcale nie odnosiła się wyłącznie do „nagrody w niebie”. Uczył optymizmu, pogody ducha i odwagi na co dzień („Kto z was, martwiąc się, może przedłużyć własne życie choćby o jeden dzień?” – Mt 6, 27; „Nie martwcie się o dzień jutrzejszy, bo jutro zatroszczy się samo o siebie.” – Mt 6,34; i nawet „W czasie postu nie bądźcie posępni.” – Mt 6, 16; a przede wszystkim „Nie bójcie się [prześladowców]” – Mt 10, 26). Jak pisał jego brat, „Religijność czysta i bez skazy przed Bogiem i Ojcem polega na tym, aby się troszczyć o sieroty i wdowy w ich niedoli i zachować samego siebie nieskażonym przez ten świat” (Jk 1, 27). Tak pojmują też chrześcijaństwo spadkobiercy teologii wyzwolenia.
Chavez do nich należał. Mówił, że „Chrystus jest z ludem, oświetla tych, którzy walczą o sprawiedliwość i wyzwolenie wydziedziczonych – to tutaj jest Chrystus, prawdziwy Chrystus, Nasz Ojciec, oswobodziciel ubogich Ziemi, najwyższy przykład poświęcenia dla tych, którzy cierpią.” W Europie pewne zastrzeżenia do tak wypowiedzianego hołdu wysunęłaby zarówno lewica, jak i Kościół…
* Wszystkie cytaty z Nowego Testamentu za: Pismo Święte Nowego Testamentu. Przekład ekumeniczny z języków oryginalnych, Towarzystwo Biblijne w Polsce, Warszawa 2007; ze Starego za Biblią Poznańską: Pismo Święte. Stary i Nowy Testament w przekładzie z języków oryginalnych, opr. zespół pod red. ks. Michała Petera i ks. Mariana Wolniewicza, Wydawnictwo Świętego Wojciecha, Poznań 2012
Selected Essays
by Simone Weil, translated by Richard Rees
Oxford University Press, $7.00The culture-heroes of our liberal bourgeois civilization are anti-liberal and anti-bourgeois; they are writers who are repetitive, obsessive, and impolite, who impress by force—not simply by their tone of personal authority and by their intellectual ardor, but by the sense of acute personal and intellectual extremity. The bigots, the hysterics, the destroyers of the self—these are the writers who bear witness to the fearful polite time in which we live. It is mostly a matter of tone: it is hardly possible to give credence to ideas uttered in the impersonal tones of sanity. There are certain eras which are too complex, too deafened by contradictory historical and intellectual experiences, to hear the voice of sanity. Sanity becomes compromise, evasion, a lie. Ours is an age which consciously pursues health, and yet only believes in the reality of sickness. The truths we respect are those born of affliction. We measure truth in terms of the cost to the writer in suffering—rather than by the standard of an objective truth to which a writer’s words correspond. Each of our truths must have a martyr.
What revolted the mature Goethe in the young Kleist, who submitted his work to the elder statesman of German letters “on the knees of his heart”—the morbid, the hysterical, the sense of the unhealthy, the enormous indulgence in suffering out of which Kliest’s plays and tales were mined—is just what we value today. Today Kleist gives pleasure, Goethe is to some a duty. In the same way, such writers as Kierkegaard, Nietzsche, Dostoyevsky, Kafka, Baudelaire, Rimbaud, Genet—and Simone Weil—have their authority with us because of their air of unhealthiness. Their unhealthiness is their soundness, and is what carries conviction.
Perhaps there are certain ages which do not need truth as much as they need a deepening of the sense of reality, a widening of the imagination. I, for one, do not doubt that the sane view of the world is the true one. But is that what is always wanted, truth? The need for truth is not constant; no more than is the need for repose. An idea which is a distortion may have a greater intellectual thrust than the truth; it may better serve the needs of the spirit, which vary. The truth is balance, but the opposite of truth, which is unbalance, may not be a lie.
Thus I do not mean to decry a fashion, but to underscore the motive behind the contemporary taste for the extreme in art and thought. All that is necessary is that we not be hypocritical, that we recognize why we read and admire writers like Simone Weil. I cannot believe that more than a handful of the tens of thousands of readers she has won since the posthumous publication of her books and essays really share her ideas. Nor is it necessary—necessary to share Simone Weil’s anguished and unconsummated love affair with the Catholic Church, or accept her gnostic theology of divine absence, or espouse her ideals of body denial, or concur in her violently unfair hatred of Roman civilization and the Jews. Similarly, with Kierkegaard and Nietzsche; most of their modern admirers could not, and do not embrace their ideas. We read writers of such scathing originality for their personal authority, for the example of their seriousness, for their manifest willingness to sacrifice themselves for their truths, and—only piecemeal—for their “views.” As the corrupt Alcibiades followed Socrates, unable and unwilling to change his own life, but moved, enriched, and full of love; so the sensitive modern reader pays his respect to a level of spiritual reality which is not, could not, be his own.
Some lives are exemplary, others not; and of exemplary lives, there are those which invite us to imitate them, and those which we regard from a distance with a mixture of revulsion, pity, and reverence. It is, roughly, the difference between the hero and the saint (if one may use the latter term in an aesthetic, rather than a religious sense). Such a life, absurd in its exaggerations and degree of self-mutilation—like Kleist’s, like Kierkegaard’s—was Simone Weil’s. I am thinking of the fanatical asceticism of Simone Weil’s life, her contempt for pleasure and for happiness, her noble and ridiculous political gestures, her elaborate self-denials, her tireless courting of affliction; and I do not exclude her homeliness, her physical clumsiness, her migraines, her tuberculosis. No one who loves life would wish to imitate her dedication to martyrdom nor would wish it for his children nor for anyone else whom he loves. Yet so far as we love seriousness, as well as life, we are moved by it, nourished by it. In the respect we pay to such lives, we acknowledge the presence of mystery in the world—and mystery is just what the secure possession of the truth, an objective truth, denies. In this sense, all truth is superficial; and some (but not all) distortions of the truth, some (but not all) insanity, some (but not all) unhealthiness, some (but not all) denials of life are truth-giving, sanity-producing, health-creating, and life-enhancing.
This new volume of translations from Simone Weil’s work, Selected Essays 1934-43, displays her somewhat marginally. It contains one great essay, the opening essay here titled “Human Personality” which was written in 1943, the year of her death in England at the age of thirty-four. (This essay, by the way, was first published in two parts under the title “The Fallacy of Human Rights” in the British magazine The Twentieth Century in May and June 1959. There it suffered the curious and instructive fate of requiring a defensive editorial in June, when the second part of the essay appeared, replying to criticism of the magazine’s decision to publish the essay “on the grounds that it involves heavy going for some readers.” It certainly speaks volumes about the philistine level of English intellectual life, if even as good a magazine as The Tweentieth Century cannot muster an enthusiastic, grateful audience for such a piece.) Another essay, placed last in the book, called “Draft for a Statement of Human Obligations,” also written the year of her death, contains matter central to Simone Weil’s ideas. The remaining essays are on specific historical and political subjects—two on the civilization of Languedoc, one on a proletarian uprising in Renaissance Florence, several long essays on the Roman Empire which draw an extensive parallel between imperial Rome and Hitler’s Germany, and various reflections on the Second World War, the colonial problem, and the post-war future. There is also an interesting and sensitive letter to George Bernanos. The longest argument of the book, spanning several essays, develops the parallel between Rome (and the ancient Hebrew theocracy!) and Nazi Germany. According to Simone Weil, who displays an unpleasant silence on the Nazi persecution of the Jews, Hitler is no worse than Napoleon, than Richelieu, than Caesar. Hitler’s racialism, she says, is nothing more than “a rather more romantic name for nationalism.” Her fascination with the psychological effects of wielding power and submitting to coercion, combined with her strict denial of any idea of historical progress, led her to equate all forms of state authority as manifestations of what she calls “the great beast.”
Readers of Simone Weil’s Notebooks (two volumes, published in 1959) and her Intimations of Christianity Among the Ancient Greeks (1958) will be familiar with her attempt to derive everything distinctively Christian from Greek spirituality as well as to deny entirely Chrisianity’s Hebraic origins. This fundamental argument—along with her admiration for Provençal civilization, for the Manichean and Catharist heresies—colors all her historical essays. I cannot accept Simone Weil’s gnostic reading of Christianity as historically sound (its religious truth is another matter); nor can I fail to be offended by the vindictive parallels she draws between Nazism, Rome, and Israel. Impartiality, no more than a sense of humor, is not the virtue of a writer like Simone Weil. Like Gibbon (whose view of the Roman Empire she absolutely contradicts), Simone Weil as a historical writer is tendentious, exhaustive, and infuriatingly certain. As a historian she is simply not at her best; no one who disbelieves so fundamentally in the phenomena of historical change and innovation can be wholly satisfying as a historian. This is not to deny that there are subtle historical insights in these essays: as for example, when she points out that Hitlerism consists in the application by Germany to the European continent, and the white race generally, of colonial methods of conquest and domination. (Immediately after, of course, she says that these—both Hitler’s methods and the “normal colonial ones”—are derived from the Roman model.)
The principal value of the collection is simply that anything from Simone Weil’s pen is worth reading. It is perhaps not the book to start one’s acquaintance with this writer—Waiting for God, I think, is the best for that. The originality of her psychological insight, the passion and subtlety of her theological imagination , the fecundity of her exegetical talents are unevenly displayed here. Yet the person of Simone Weil is here as surely as in any of her other books—the person who is excruciatingly identical with her ideas, the person who is rightly regarded as one of the most uncompromising and troubling witnesses to the modern travail of the spirit.
– Ojczyzną pisarza jest jego język – tłumaczy Krzysztof Varga. Co to znaczy mieszkać w Polsce? O tym, czy Polska jest dobrym krajem dla pisarzy mówią Marcin Świetlicki i Krzysztof Varga.
Jej proces był pierwszym procesem pokazowym w Czechosłowacji. Zdołał wymazać z pamięci społeczeństwa 30-letnią działalność Horákovej na rzecz feminizmu.
Milada Horáková była czeską feministką, prawniczką i posłanką na sejm. W czasach międzywojennych współtworzyła demokratyczną republikę i ruch feministyczny. Kiedy Niemcy zajęły Czechosłowację w marcu 1939 roku, zaczęła działać w podziemnym ruchu oporu. Po aresztowaniu spędziła prawie pięć lat w niemieckich więzieniach i obozach pracy. Wracała do Pragi po wojnie witana jako bohaterka wojenna odznaczona orderem za bohaterstwo. Wstąpiła do demokratycznej Narodowej Partii Socjalistycznej, została wybrana w wyborach do parlamentu i stanęła na czele Narodowej Rady Kobiet, największej czeskiej organizacji kobiecej.
Kiedy do władzy doszła Partia Komunistyczna, Horáková złożyła mandat poselski, wyrzucono ją z Rady Kobiet, następnie zaś została aresztowana przez służby bezpieczeństwa za zbrodnie przeciwko państwu. Jest pierwszą i ostatnią kobietą w Czechosłowacji skazaną na śmierć w procesie pokazowym, a następnie straconą. Ta otwarta krytyczka Partii Komunistycznej, która po zamachu stanu w lutym 1948 roku – jak doradzali jej przyjaciele – nie wyemigrowała z kraju, została oskarżona o „szpiegostwo i zdradę tajemnicy państwowej, współpracę z amerykańskimi imperialistami, z którymi spotykała się w ambasadzie USA oraz próbę doprowadzenia do wojny w celu obalenia komunistów”. Powieszono ją 27 czerwca 1950 roku, miała wówczas czterdzieści lat. Zostawiła 16-letnią córkę, którą opiekowała się jej siostra, oraz męża ukrywającego się od czasu jej aresztowania w roku 1949.
Działalność w ruchach kobiecych i pacyfistycznych przed i po II wojnie światowej przyniosła Miladzie Horákovej światowy rozgłos. Einstein, Camus, Sartre, de Beauvoir, Eleanora Roosevelt, Churchill a także arcybiskup Canterbury wysyłali do Stalina i Klementa Gottwalda, ówczesnego prezydenta Czechosłowacji, telegramy z prośbą o ułaskawienie. Jak się jednak okazało, nawet prośby społeczności międzynarodowej nie były w stanie zmienić wyroku Trybunału Ludowego.
Pomiędzy rokiem 1948 a 1952 prawie 50 000 ludzi zostało aresztowanych i postawionych przed Trybunałem. Około 250 zostało powieszonych. Wielu spośród tych, którzy uniknęli aresztowania, skazano zaocznie. Tysiące innych przesłuchiwano, zamykano w więzieniach i karano. Ofiary czystek torturowano w więzieniach. Horáková była bita, głodzona, wieszana za nogi i zmuszana do stania na baczność w lodowatej wodzie – co pokazuje, że więźniarki polityczne były traktowane z nie mniejszym okrucieństwem niż mężczyźni.
Przygotowany przez Sowietów proces, w którym skazano Horákovą na śmierć, był pierwszym procesem pokazowym w Czechosłowacji.
Aresztowano ją wraz z dwunastoma liderami Narodowej Partii Socjalistycznej; ich szeroko komentowany publicznie proces miał na celu zgładzenie przeciwników politycznych i zastraszenie potencjalnej opozycji. W trakcie dziewięciu miesięcy pomiędzy aresztowaniem a wyrokiem, partyjne radio i prasa uprawiały oszczerczą propagandę skierowaną zwłaszcza przeciwko kobiecemu kozłowi ofiarnemu: „Kiedy Horáková mówi, nie brzmi jak człowiek. Nie brzmi jak kobieta. Brzmi jak Hitler. Zachowuje się jak funkcjonariuszka SS wywrzaskująca rozkazy w obozie koncentracyjnym”. W ten sposób pisano o bohaterce antynazistowskiego ruchu oporu, która – zaledwie pięć lat po tym, jak opuściła niemieckie więzienie – została uwięziona przez rząd swojego własnego kraju.
Polityczny spektakl, który przedstawiano jako proces sądowy, był tak absurdalny, że – jak się wydaje – zdołał także wymazać z pamięci czechosłowackiego społeczeństwa trzydziestoletnią działalność Horakovej na rzecz feminizmu. Kiedy na początku lat 90. prowadziłam badania i rozmawiałam z wieloma Czechosłowakami, odkryłam, że nie pamiętają oni tej feministycznej prawniczki, która była autorką powojennego zapisu o równości płci, znajdującego się w ich własnej konstytucji. Nawet jej córka nie wiedziała o feministycznych poglądach matki. W czasach terroru i traum, Horáková stała się przede wszystkim symbolem niesprawiedliwej śmierci, ofiarą gier zakłamanych służb policyjnych. Zapamiętano ją jako „bojowniczkę o wolność”, „kobietę zaangażowaną w wojnę przeciwko nazistom” czy „kobietę, która w XX wieku została powieszona za głoszenie swoich poglądów”.
Wydaje się, że idealizacja, skutki działań cenzury i upływ czasu zatarły całą złożoność jej działalności i zredukowały realną kobietę, polityka, do roli historycznego symbolu. Była święta, była diabelska. Jak mówiło mi wiele osób, z którymi rozmawiałam – kobieta, która poświęca swoje matczyne i małżeńskie obowiązki na rzecz działalności publicznej, sama kopie dla siebie grób.
Odkładając na bok symbole i stereotypy, postanowiłam sprawdzić do jakiego stopnia Milada Horáková była wpływową przeciwniczką obozu władzy, której obawiali się jednomyślni funkcjonariusze systemu komunistycznego, a do jakiego nieświadomą ofiarą złapaną w sieć politycznych intryg. Z tego, co ustaliłam, wynika, że jej rola w czechosłowackiej polityce rozciąga się gdzieś pomiędzy tymi dwiema skrajnościami. Jeśli jednak kobieta o politycznych ambicjach zostaje bohaterską męczennicą, której realnego znaczenia nie są w stanie zrozumieć ludzie z jej własnego pokolenia – czy po tylu latach jest w ogóle możliwe dotarcie do jakiejś wiedzy o tym, kim naprawdę była?
W 1938 roku w 14-milionowej Czechosłowacji było około 10 tysięcy feministek. Milada Horáková dorastała – zawodowo i politycznie – w widocznym i biorącym udział w debacie środowisku walczącym o prawa kobiet. Była jedną spośród trzech pokoleń feministek walczących o równouprawnienie od początku XX wieku. A jednak bardzo niewiele można dzisiaj o przeczytać o jej działalności na rzecz budowania czechosłowackiego ruchu kobiecego, a także ruchu kobiecego w ogóle. Oprócz sentymentalnych panegiryków i krótkich wzmianek tu i ówdzie w piśmiennictwie historycznym Horáková wciąż pozostaje enigmą.
W trakcie i po upadku komunizmu nie powstała żadna jej pogłębiona biografia, żadne nieautoryzowane studium poświęcone jej politycznej karierze i upadkowi. Dotarcie do publikowanych przez Horakovą w okresie międzywojennym artykułów wymagało ogromnego wysiłku. Te teksty – przeniknięte rozważną, optymistyczną pasją, będące świadectwem rozwijającego się feminizmu – przez ostatnie kilkadziesiąt lat pokryły się grubą warstwą kurzu.
„Uważam, że mężczyzna czy kobieta rodzą się feministami” – pisała Horáková – „tak jak rodzą się konserwatystami czy radykałami. Feminizm to filozofia życiowa, coś, co mnie pasjonuje, a zarazem dostarcza mi odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób właściwie żyć”.
Życie Milady Horákovej, urodzonej w 1901 roku, przypadło na czas, kiedy jej kraj odzyskał niepodległość wobec Cesarstwa Austro-Węgierskiego (w 1918 roku) i przekształcił się w republikę demokratyczną, na czele której stanął przychylny feminizmowi prezydent Tomas Garrigue Masaryk, w senacie natomiast zasiadła Frantiska Plaminkowa, błyskotliwa, charyzmatyczna adwokatka i feministka. W 1923 roku Plaminkowa powołała Narodową Radę Kobiet, wieloaspektową organizację, która kładła nacisk na kulturową, prawną, społeczną i ekonomiczną ochronę kobiet, poszukiwała nowych rozwiązań prawnych i sposobów na popularyzację problematyki związanej z płcią. Pod parasolem Rady – z poparciem prezydenta Masaryka – funkcjonowało około pięćdziesięciu krajowych organizacji kobiecych.
22-letnia Milada Horáková, wówczas studentka prawa na Uniwersytecie Karola, natychmiast przystąpiła do Narodowej Rady Kobiet, stworzyła departament Kobiet i Prawa, w którym zajmowała się prawną analizą zagadnień związanych z alimentami, wynagrodzeniem, zatrudnieniem i opieką nad dziećmi – oceniając zasadność i przestrzeganie poszczególnych przepisów. Publikowała analizy dotyczące kobiet pracujących w fabrykach, służących oraz innych zawodów. Brała także udział w pracach departamentu Kobiet, Zdrowia i Emerytury – i poszerzyła Radę o kolejnych dwadzieścia organizacji.
Po ukończeniu wydziału prawa w 1926 roku Horáková prowadziła rubryki z poradami prawnymi w rozmaitych kobiecych czasopismach – takich na przykład jak „Eva” i „Rada žen” (Komisja Kobiet). W licznych radiowych i publicznych przemówieniach zachęcała kobiety, żeby startowały w wyborach parlamentarnych. Szybko stała się gwiazdą, znaną mówczynią i wpływową adwokatką. Nawet małżeństwo – w 1927 roku – nie zwolniło jej rozkręcającej się na dobre politycznej kariery. Bohuslav Horak od samego początku wspierał ambicje żony. Jako spełniona prawniczka Horáková weszła w życie publiczne ze swojej własnej woli i na swoich własnych warunkach. Wspierał ją ruch ludzi podobnie myślących, a przede wszystkim jej mentorka i najbliższa współpracowniczka, senatorka Plaminkova.
Niewykluczone, że ta relacja w jakiś sposób wpłynęła na tragiczny koniec Horákovej. W 1942 roku Plaminkova, nigdy nieukrywająca swojego sprzeciwu wobec niemieckiej okupacji Czechosłowacji, została aresztowana przez Gestapo i zamordowana. Ryzykowna publiczna działalność przeciwko tyranii nazistowskiej kosztowała Plaminkovą życie. Horáková, otwarcie opozycyjna wobec komunizmu, mogła w pewnym sensie powtarzać gest Plaminkovej. Mogła także przypuszczać, że różnice między nią a Plaminkovą uchronią ją przed wyrokiem śmierci. Plaminkova nigdy nie miała dzieci. Występowała przeciwko nazistom, nie zaś członkom własnego społeczeństwa. Horáková natomiast była żoną i matką, jak również udekorowaną bohaterką wojenną. Przyjaźniła się także z prezydentem Gottwaldem, kiedy zasiadała w pierwszym powojennym parlamencie. Jednak żadna z tych okoliczności jej nie ocaliła.
Nie wiadomo, czy po wyrzuceniu z Narodowej Rady Kobiet i złożeniu mandatu poselskiego Horáková zdawała sobie sprawę z grożącego jej niebezpieczeństwa. Niezależnie jednak od tego, czy go naprawdę nie dostrzegała, czy też po prostu nie chciała przyjąć do wiadomości – znalazła się w wielkim zagrożeniu. Powojenny komunistyczny rząd sprawował władzę nie przy pomocy prawa, ale siły. Być może zamiłowanie do prawa i polityki, a także wiara w to, że prawo i rozsądek zawsze zwyciężą, doprowadziły Horákovą do błędnej oceny sytuacji.
Ta interpretacja podsunęła mi myśl o naturze heroizmu Horákovej. Była ona człowiekiem z krwi i kości, nie potrafiła siedzieć cicho nawet wówczas, kiedy prześladowano jej wrogów, niezależnie od tego jak twardo i szczerze potrafiła się im wcześniej przeciwstawiać. Była również silna i niepokorna – o czym świadczy jej przepełniona namiętnym stosunkiem do prawdy mowa końcowa. W imieniu swoim i dwunastu innych oskarżonych, Horáková – zaraz po ogłoszeniu wyroku śmierci – oświadczyła: „W myśl nowego prawa nazywa się nas dzisiaj zdrajcami, ale wiemy i czujemy, że gdyby dano nam jeszcze raz możliwość wyboru, zachowalibyśmy się dokładnie tak samo, jak zachowywaliśmy się przez całe życie – wiernie służąc szlachetnym ideałom wolności, demokracji, postępu społecznego i ludzkości. Ta wierność postrzegana jest dzisiaj jako zdrada. Wobec najdotkliwszej kary – stoimy tutaj dzisiaj niewzruszeni. W tej chwili największej próby czerpiemy siłę z przekonania, że w naszych działaniach nie byliśmy sami, i że nasza sprawa nie umrze wraz z nami. Zagranicą, w wolnym świecie, są ludzie, którzy wygrają naszą wojnę i udowodnią, że nasza sprawa była słuszna”.
„Moja ciężko pracująca matka była przedstawicielem idealistycznego pokolenia”, powiedziała mi jej córka, Jana Kanska, w wywiadzie, który przeprowadziłam z nią w 1994 roku. „W okresie międzywojennym młodzi ludzie mogli kształtować rzeczywistość. Budowali piękne, nowe społeczeństwo. Cały kraj został oswobodzony. Wszystko kwitło. Ludzie dostawali szanse, jakich nie mieli wcześniej. Panował ogromny entuzjazm i patriotyzm. Naród był wart, żeby o niego walczyć. Idealiści byli w stanie dać z siebie bardzo dużo. Moja matka była jedną z nich. «Nigdy nie rezygnuj ze swoich celów», mawiała. Ta atmosfera stworzyła moją matkę. Była w samym jej środku”.
przełożył Tomasz Stawiszyński
Shana Penn – feministka, wykładowczyni, publicystka. Wykłada w Graduate Theological Union's Center for Jewish Studies w Berkeley. Pracuje obecnie nad książką o kobietach w Karcie 77 i Forum Obywatelskim oraz drugą o fenomenie żydowskiego odrodzenia kulturalnego w Polsce. Kieruje Taube Foundation for Jewish Life and Culture, gdzie stworzyła program Jewish Heritage Initiative in Poland. Autorka książki Podziemie kobiet, w której podjęła problematykę statusu kobiet w „Solidarności”. Jest też nową stałą autorką Dziennika Opinii.
Polub Dziennik Opinii na FB
Sprawdziły się przewidywania realistów: Watykan wybrał kompromis.
Jakub Majmurek: Nowemu papieżowi zarzuca się, że współpracował z juntą generała Videli, donosząc na niepokornych lewicowych księży. Jak ocenia pani wiarygodność tych oskarżeń?
Agnieszka Zakrzewicz: Franciszek, czyli jeszcze do niedawna kardynał Bergoglio, arcybiskup Buenos Aires i przewodniczący Konferencji Episkopatu Argentyny, był oskarżany o to, że zdradził dwóch swoich zakonników, jezuitów Orlanda Yorio i Francisca Jalicsa, których porwano i torturowano. Działo się to w okresie krwawych represji junty wojskowej, gdy Bergoglio był prowincjałem jezuitów w Argentynie. Obaj porwani zakonnicy pracowali z biednymi w jednej ze wspólnot podstawowych w dzielnicy Bajo Flores w Buenos Aires. Podejrzewano, że sympatyzują z teologią wyzwolenia. Według wojskowych prowadzili działalność rewolucyjną i podburzali ludzi. Oddziały specjalne ich uprowadziły, ale nie zabiły, gdyż podobno sam Bergoglio się temu przeciwstawił, bojąc się konsekwencji. Yorio i Jalics zostali w końcu zwolnieni i otrzymali zgodę na opuszczenie Argentyny. Yorio już nie żyje, Jalics natomiast w 1995 roku wydał książkę Ejercicios de meditación (Ćwiczenia medytacyjne), w której wszystko opowiedział.
Bergoglio zawsze twierdził, że to nieprawda. W rzeczywistości są na to świadkowie i dokumenty. W 2010 roku Horacio Verbitsky opublikował artykuł pt. Mentiras y calumnias (Kłamstwa i oszczerstwa), który ukazał się zarówno w argentyńskim dzienniku „Página/12”, jak i w hiszpańskim „El País”. Potwierdza w nim, że to Bergoglio doniósł na swoich księży reżimowi wojskowemu. Jezuici do tej pory nie mogą tego wybaczyć Bergogliowi. Nie cieszy się on szacunkiem w swoim zakonie.
W Argentynie od lat toczy się publicznie gorzki spór o odpowiedzialność Kościoła za tuszowanie zbrodni dyktatury. Przez cały czas wychodzą nowe dokumenty. Ubiegły rok był pod tym względem szczególnie ważny – w maju zrobiło się głośno o opublikowanym przez Verbitsky’ego dokumencie, z którego wynikało, że episkopat Argentyny wiedział o tym, co dzieje się z desaparecidos [osobami zaginionymi bez wieści w trakcie rządów argentyńskiej junty, na ogół skrytobójczo mordowanymi – red.]. Verbitsky napisał wstrząsającą książkę El silencio. De Paulo VI a Bergoglio. Las relaciones secretas de la Iglesia con Esma (Cisza. Od Pawła VI do Bergoglia. Sekretne związki Kościoła z ESMA). Udzielił też ciekawego wywiadu argentyńskiemu dziennikowi „Tiempo”, w którym powiedział, że w Argentynie był jedyny obóz koncentracyjny na terenach kościelnych (na wyspie El Silencio, do którego przewieziono więźniów ze Szkoły Mechanicznej Marynarki Wojennej podczas inspekcji Międzynarodowej Komisji Praw Człowieka w 1979 roku). O tym wszystkim można przeczytać w mojej książce Głosy spoza chóru .
Czy wszystko to może zaszkodzić Kościołowi i przyszłemu papieżowi?
Kolegium kardynalskie wie doskonale, kogo i dlaczego wybrało na papieża. Jeżeli Duch Święty natchnął tak kardynałów, to znaczy, że Bóg chce, aby cały świat poznał historię argentyńskich desaparecidos. Do tej pory gorąca dyskusja toczyła się tylko w Argentynie, teraz temat milczenia Kościoła wobec zbrodni reżimów latynoamerykańskich będzie poruszany przez media całego świata.
Kardynał nie był wymieniany wśród faworytów. Co zadecydowało o jego wyborze? Jakie kościelne frakcje go poparły?
To nieprawda, że kardynał Bergoglio nie był wymieniany wśród faworytów, niektórzy doświadczeni watykaniści wspominali o nim kilka razy. Po prostu polskie media są zbyt powierzchowne w analizie i interpretacji tego, co się dzieje za Spiżową Bramą, i mało uważne. Kto zna dialektykę watykańską, potrafił odczytać odpowiednie znaki. Jorge Maria Bergoglio jest „rezerwowym” papieżem od 2005 roku. Na konklawe po śmierci Jana Pawła II to on, zaraz po Ratzingerze, zdobył najwięcej głosów. Podobno wtedy kardynał Angelo Sodano był przeciwny jego kandydaturze i poparł wybór na papieża ówczesnego dziekana kolegium kardynalskiego. Tym razem było odwrotnie – to właśnie Sodano był „sponsorem” Bergoglia. Nie zapominajmy, że Sodano zna bardzo dobrze Amerykę Łacińską, gdyż był nuncjuszem w Chile podczas reżimu Pinocheta i to on prowadził zabiegi dyplomatyczne w jego obronie, gdy dyktator został zatrzymany w Wielkiej Brytanii.
Przed wyborem nowego papieża kolegium kardynalskie podzieliło się na „reformatorów” i na „partię rzymską” związaną z Kurią. W pierwszym obozie znaleźli się kardynałowie zagraniczni przybyli do Rzymu, bardzo zaniepokojeni tym, co dzieje się wewnątrz Watykanu, i chcący reform w duchu Ratzingerowej „przejrzystości”. Ich faworytem był kardynał Angelo Scola. W „partii rzymskiej” zjednoczyli się natomiast kardynałowie Tarcisio Bertone (sekretarz stanu za Benedykta XVI) i Angelo Sodano (sekretarz stanu za Jana Pawła II), którzy do tej pory byli wielkimi wrogami walczącymi o zdobycie przewagi w Kurii Rzymskiej. Ich faworytem był kardynał brazylijski Odilo Pedro Scherer, związany z bankiem watykańskim IOR. Czwartym prawdziwym papabilim był kanadyjski kardynał Marc Ouellet. Kiedy już po drugim głosowaniu okazało się, że nie ma jednego mocnego kandydata i że ani Scola, ani Ouellet nie są w stanie zebrać wystarczającego poparcia, wybrano kompromis – czyli Bergoglia
To na niego wskazał Sodano, który z racji wieku nie brał już udziału w konklawe, podczas mszy Pro Eligendo Pontefice, mówiąc, że „potrzeba papieża, który będzie głosił Ewangelię i będzie miłosierny”. O Bergoglio nie mówiło się tak głośno jako o papabilim, gdyż wszyscy myśleli, że tym razem w Kościele nastąpią wreszcie wielkie zmiany, że zostanie wybrany papież, który będzie prawdziwym reformatorem i poprowadzi Kościół w XXI wiek. Klimat przed tym konklawe był naprawdę pełen entuzjazmu, powiało duchem odnowy, jaki towarzyszył Soborowi Watykańskiemu II. Tymczasem sprawdziły się przewidywania realistów. Wielu włoskich watykanistów twierdziło przed konklawe, że w zaistniałej sytuacji zostanie wybrany trzeci kandydat, który pogodzi interesy „reformatorów” i „partii rzymskiej”.
Co oznacza ten wybór z punktu widzenia układu sił w kurii rzymskiej?
Istnieje słynne włoskie powiedzenie: „Tutto deve cambiare perché nulla cambi” (Wszystko musi się zmienić, aby nic się nie zmieniło) pochodzące z Lamparta Giuseppe Tomasiego di Lampedusy. To sens wyboru Bergoglia na papieża. Prawdziwym zwycięzcą tego konklawe jest kardynał Angelo Sodano, lider tak zwanej „partii dyplomatycznej”, który umocni znowu swoją pozycję w Kurii, zachwianą za pontyfikatu Benedykta XVI, także poprzez rywalizację z kardynałem Bertonem.
Głównym zadaniem nowego papieża ma być ewangelizacja. Najdotkliwszą konsekwencją odrzucenia teologii wyzwolenia i unikania krytyki dyktatur przez Jana Pawła II był wielki exodus wiernych latynoskich, którzy zaczęli szukać w innych religiach i Kościołach odpowiedzi na swoje duchowe potrzeby. Dziś Ameryka Łacińska – najbardziej katolicki kontynent świata – boryka się z problemem ucieczki wiernych do Kościołów ewangelickich. Wybór Argentyńczyka na papieża ma temu zaradzić. Czy tak się stanie? Zobaczymy.
Franciszek na pewno będzie jeździł wiele po świecie, tak jak robił to Jan Paweł II. Zarządzanie Kurią pozostawi więc tym, którzy robili to przez ostatnie pół wieku. Okres „przejrzystości” i reform, jakie zainicjował Benedykt XVI, chyba możemy uznać już za zamknięty. Przypomnijmy jeszcze tylko, że to kardynał Sodano stał na czele tak zwanych „negacjonistów”, czyli tej części hierarchii watykańskiej, która do końca opierała się ujawnieniu prawdy o skandalu pedofilii.
Jak wybór papieża wpłynie na politykę Kościoła w kwestiach obyczajowych i społecznych? Czy możemy spodziewać się kontynuacji konserwatywnej linii Benedykta i Jana Pawła II?
Choć Franciszek jest przedstawiany jako reformator, wszyscy wiedzą, że jest konserwatystą pod względem doktryny moralnej. W Watykanie nie ma już reformatorów posoborowych, są tylko konserwatyści, i to od najniższego do najwyższego szczebla. Może entuzjazm z powodu wyboru papieża z Ameryki Łacińskiej zahamuje na moment exodus wiernych na tamtym kontynencie, nie wiadomo jednak, czy Franciszek będzie potrafił znaleźć receptę na zatrzymanie sekularyzacji Zachodu. To brak oczekiwanych reform w Kościele, zwłaszcza tych obyczajowych, jest głównym powodem „dechrystianizacji” Europy i Stanów Zjednoczonych.
Nowy papież znany jest z wypowiedzi krytykujących egoizm bogatych i upominania się o biednych. Czy przełoży się to jakoś pani zdaniem na politykę Kościoła? Czy papież stanie się krytykiem współczesnego kapitalizmu?
Mam nadzieję, że Franciszek powróci do idei Kościoła ubogich, o którym tyle się mówiło podczas Soboru Watykańskiego II i który był tak bliski Pawłowi VI. Wiemy jednak, że Bergoglio był jednym z pierwszych, którzy w Ameryce Łacińskiej zaczęli walczyć z teologią wyzwolenia już na Konferencji Biskupów w Puebli w 1979 roku. Od samego początku stanął nie po stronie Kościoła biednych, lecz wybrał „kościół władzy”, jaki stworzył i uosabiał Karol Wojtyła.
Jaki będzie Kościół papieża Franciszka? Pomoże wreszcie wyjść ubogim z opresji, czy będzie z biednymi po to, aby nadal pozostali biednymi? Poznamy go po jego czynach. Przed nami chyba długi i bez wątpienia interesujący pontyfikat, który przyniesie na pewno wiele niespodzianek i być może wiele dobrego. Pozwólmy Franciszkowi zacząć rządzić Kościołem.
Agnieszka Zakrzewicz – dziennikarka specjalizująca się w tematyce kościelnej i watykańskiej, mieszka w Rzymie. Nakładem wydawnictwa Czarna Owca wkrótce ukaże się tom jej krytycznych rozmów o współczesnym Kościele katolickim, Głosy spoza chóru .
Polub Dziennik Opinii na FB
Mężołożnicy, zniewieściuchy i lubieżnicyHomoseksualność staropolska
Dodano: 05.03.2013, Aktualizacja: 05.03.2013Dziejów osób homoseksualnych, czy szerzej ludzi LGBTQ, żyjących przez wieki w Polsce, nikt jeszcze nie opisał. Stało się tak być może dlatego, że: „Sodomia […] jest to występek taki, o ktorym się nie godzi przed uczciwymi uszyma mowić”.
- Mirosław Ustrzycki -Piotr Oczko i Tomasz Nastulczyk – pracownicy Wydziału Polonistyki UJ tego ostrzeżenia Adama Gdacjusza z końca XVII w. nie posłuchali. W efekcie ich poszukiwań – dokonanych pośród źródeł pochodzących z okresu od średniowiecza do XVIII w. – otrzymaliśmy liczącą ponad pół tysiąca stron książkę zatytułowaną: „Homoseksualność staropolska: przyczynek do badań”. Nazwali swe dzieło ostrożnie przyczynkiem, ponieważ stanowi dopiero pierwszy krok na drodze do odtworzenia historii nieheteroseksualnych mieszkańców ziem polskich. Zadanie jest tym trudniejsze, że wzmianek z dawnych czasów dotyczących homoseksualności zachowało się niezwykle mało – zwłaszcza, gdy porównamy ich liczbę z tymi, które są dostępne dla badaczy dziejów Europy zachodniej. Polscy historycy unikali też dotąd tematu dość skutecznie, a jeśli już pisali, to najczęściej pełni byli uprzedzeń bądź wykazywali się niezrozumieniem. A już samo słownictwo występujące w dawnych tekstach bywa nieprecyzyjne, wieloznaczne i mylące. Na szczęście Autorzy bardzo się starają, byśmy nie pomylili mężołożników z pieszczotliwymi bądź ze zniewieściuchami.
Nastulczyk i Oczko pokazują, jak przed wiekami postrzegano osoby odstępujące od uznanych norm w zakresie uprawiania seksu lub wyrażania swej płci. Źródła częściej wspominają o tym, iżby „chłop z chłopem przeciw przyrodzeniu sprawę miał”; rzadziej portretują kobietę „lubieżnie, cudzołożnie i występnie obcującą z pięknymi osobami płci niewieściej”. Czyli więcej trafia się świadectw homoseksualności męskiej niż kobiecej, niektóre opisane zachowania można też ewentualnie sklasyfikować jako transpłciowe. Trudno przy tym nasze dzisiejsze pojęcia i rozumienie seksualności człowieka odnieść do wyobrażeń i pojęć sprzed wieków.
Autorzy korzystają m. in. z dokumentów sądowych, z tekstów pamiętnikarskich i literackich. Przedstawiają konkretne osoby, którym niezgodne z naturą postępki zarzucano. Pokazują jak funkcjonowały normy prawne i jak podejmowano (a raczej nie podejmowano) antyczne bądź zachodnie motywy homoerotyczne (często znikały w przekładzie na język polski). Piszą o osobach przynależnych zarówno do społecznej elity jak i do warstw niższych, które stają się dla nas interesujące w kontekście nienormatywnych zachowań. Jak chociażby Lorentz Gottlieb Schütz, który stanął w 1682 r. przed sądem w Gdańsku, gdyż „częstokroć domagał się od wielu mężczyzn nienaturalnego nierządu, sobie samemu, jak i innym nasienie spędzał” zaś Christiana Preussa, kominiarza „w podróży powrotnej z Warszawy nieprzystojnymi prośbami tak omotał i na manowce zwiódł, iż ten mu członek swój męski, zgodnie z wiedzą sądu, w usta wepchnąć musiał”.
Dostępne dziś materiały mogą do pewnego stopnia dać wyobrażenie o społecznych reakcjach na homoseksualność, o tym, jakie miały o niej wyobrażenie zwłaszcza osoby lepiej wykształcone, które są autorami źródeł. Zadaniem niewykonalnym byłaby natomiast próba odtworzenia emocji i pożądań samych osób homoseksualnych, ich samoświadomości czy też tożsamości, tworzonej przez nie (sub)kultury. Nie dysponujemy bowiem tekstami, w których mówiłyby swym własnym głosem – to o nich się mówi (piętnuje, plotkuje; jedynie sporadycznie używa się tonu neutralnego czy akceptującego). Często wskazanie kogoś jako homoseksualisty stanowiło metodę walki politycznej. Chociaż więc w jednym z tekstów propagandowych czytamy wyraźnie o Jakubie Sobieskim (synu króla Jana III), że: „W mężczyznach się kocha, aż strach…”, nadal nie mamy pewności, ile w określeniu tym jest prawdy.
Oczko i Nastulczyk nie stawiają sobie też za cel jednoznacznego zdiagnozowania orientacji seksualnej postaci z dawnych wieków. Są w tym względzie niezwykle ostrożni, nie szukają na siłę naszych praszczurów i praszczurzyc – staropolskich gejów, lesbijek i queerów, uznając, że wartość dowodowa posiadanych źródeł zazwyczaj jest niewystarczająca. Do bycia homoseksualistami kandyduje aż pięciu władców Polski: Bolesław II Szczodry (w omawianej książce pod przydomkiem Śmiały – odrzuconym przez współczesnych historyków), Władysław III zwany Warneńczykiem, Henryk Walezy, Władysław IV Waza i Michał Korybut Wiśniowiecki. Wedle Autorów „Homoseksualności staropolskiej” co do żadnego z nich nie możemy być pewni, iż rzeczywiście skłaniali się ku własnej płci (w przypadku Bolesława II, jeśli źródła o czymś mówią, to o zoofilii). A przecież obu Władysławów fetowano już przed kilku laty – w imię jakichś queer-monarchistycznych pobudek ideowych – (nie)sławnymi obchodami nawiązującymi do ich domniemanej tożsamości homoseksualnej.
Życie osób homoseksualnych przez stulecia odległe było od dzisiejszych realiów. Na ziemiach polskich brak było naprawdę dużych miast. A to miało swoje konsekwencje – brak atmosfery anonimowości, która pozwalałaby tworzyć kręgi osób homoseksualnych, trudności w nawiązywaniu kontaktów. Inaczej niż w odniesieniu do miast Europy zachodniej, nie mamy wzmianek o miejscach spotkań polskich homoseksualistów. Znajome mogą nam się natomiast wydać funkcjonujące od wieków stereotypy i typ moralnego oburzenia kierowanego wobec nienormatywnych zachowań seksualnych: „…inny nierządnik (lubieżny, wszetecznik) daje się rżnąć do żywej skóry; sodomita tarza się z niewieściuchami; bezwstydnik nie posiada więcej wstydu niż pies.” O tempora, o mores! – chciałoby się westchnąć. Popularne było też przekonanie, że rozmiłowanie w takowych grzesznych czynach jest czymś w Polsce obcym – przybyłym z zepsutego Zachodu lub typowym dla wschodniego barbarzyństwa. Prawdziwa polskość miała być hetero.
Książka podzielona jest na trzy części. W pierwszej poznajemy problemy, przed jakimi staje badacz staropolskiej homoseksualności, wątpliwości, które musi rozstrzygnąć, jeśli chodzi o cele i metody swej pracy. Dowiadujemy się sporo o charakterze dostępnych źródeł. Czytamy też obszernie o kontekście europejskim, tak iż położenie polskich osób homoseksualnych możemy porównać z sytuacją na Zachodzie. Ściślej rzecz ujmując, więcej możemy tu dowiedzieć się o sytuacji w miastach włoskich czy niderlandzkich niż o Polsce, ale to już wynika ze wzmiankowanej wcześniej dysproporcji w dostępności źródeł między Zachodem a Polską. Także bardzo ciekawe ilustracje, włącznie z tą na okładce pochodzą prawie wyłącznie spoza ziem polskich.
Druga część to już omówienia i analizy konkretnych tekstów powstałych na przestrzeni wieków, które odnoszą się do tematyki homoseksualności. Część trzecia to antologia. Teksty zamieszczone są tutaj w pełnych wersjach, w języku oryginału (a więc oprócz polskiego także łacina i rzadziej niemiecki). Przedstawione tu są również opracowania naukowe i popularnonaukowe powstałe w XX i XXI w. (nieliczne jeszcze w XIX w.), które o homoseksualności staropolskiej coś mówiły. Autorzy nie tylko je streszczają czy cytują, ale przede wszystkim komentują, krytykują i polemizują z nimi. Nie ma co ukrywać, wiele tu jest powtórzeń z poprzednich rozdziałów. To co najbardziej interesujące poznajemy w części I i II; część III (a to połowa książki) przeznaczona jest raczej dla specjalistów.
Książka krakowskich literaturoznawców jest pracą naukową, bardzo pilnującą rzetelności metodologicznej. Nie jest jednak chłodna, przeciwnie pokazuje zaangażowanie emocjonalnie Autorów, którzy stawiają przed swą pracą cel emancypacyjny i czynią z niej środek walki z homofobicznymi uprzedzeniami. Język, jakim się posługują, jest bardzo komunikatywny – nie jest suchym, naukowym żargonem dostępnym tylko dla nielicznych. Nastulczyk i Oczko przybliżają przy okazji podstawowe problemy i pojęcia współczesnej wiedzy o homoseksualności, co ułatwi lekturę osobom zupełnie niezapoznanym z tematyką (tłumaczą nawet co to gaydar albo czym były wydarzenia wokół klubu Stonewall). Co nie zmienia faktu, że – wobec licznych kontekstów, które przywołują – solidna wiedza czytelnika/-czki z różnych dziedzin humanistyki uczyni lekturę znacznie pełniejszą i bardziej satysfakcjonującą.
Tomasz Nastulczyk, Piotr Oczko, „Homoseksualność staropolska: przyczynek do badań”, Collegium Columbinum, Kraków 2012, ss. 541
Mirosław Ustrzycki Doktor historii; po trosze kulturoznawca Autor monografii: "Ziemianie polscy na Kresach 1864-1914. Świat wartości i postaw", Kraków 2006; w wolnych chwilach działacz LGBTQ
„Tu i teraz” czyli poza peryferyjność.Opublikowano przez admin, · Dodaj komentarz
Z Janem Sową, autorem Fantomowego ciała króla – najlepszej książki roku 2012 zdaniem czytelników „Praktyki Teoretycznej” rozmawiają Kamil Piskała i Michał Pospiszyl [część II]
Michał Pospiszl, Kamil Piskała: Czy używanie teorii centrów i peryferii do interpretacji zjawisk we współczesnym kapitalizmie, w którym kapitał koncentruje się w dużo bardziej skomplikowany i niejednoznaczny sposób niż ten, który wynikałby z podziału na kraje centrum wyzyskujące kraje peryferii, nie wydaje Ci się pomysłem nieco już przebrzmiałym? I czy wobec tego nie należałoby się zastanowić nad użytecznością tej teorii w badaniach nad przeszłością?
Jan Sowa: Bez wątpienia relacje centro-peryferyjne wyglądają dzisiaj inaczej niż w dziewiętnastym czy nawet dwudziestym wieku. Mało kto ze zwolenników teorii zależności czy teorii systemów-światów chciałby z tym polemizować. To są podejścia bardzo silnie historyczne, które starają się wyjaśnić obecną sytuację poprzez drobiazgową analizę przeszłości. Nie chodzi więc o to, że obecne relacje między, dajmy na to, Algierią a Francją lub Indiami a Anglią to nadal te same relacje kolonialne czy imperialne, co kiedyś, ale że niegdysiejsze relacje kolonialno-imperialne wyjaśniają obecną kondycję obu krajów.
Jest też jasne, że centrum oraz peryferie przesuwają się geograficznie i możliwy jest awans bądź deklasacja poszczególnych krajów. Widać na przykład, jak dzięki nowym technologiom awansowała w ostatnich kilku dekadach Korea Południowa. Polska w dwudziestym wieku przesunęła się z pozycji peryferyjnych do pół-peryferyjnych. Podział na centrum i peryferia ma charakter strukturalny w sensie, w jaki strukturalizm rozumie np. Deleuze, a więc logika relacji między pozycjami jest istotniejsza niż to, co te miejsca w danym przypadku zajmuje.
Więc uważasz, że sama dychotomia centrum-peryferia zachowuje analityczną użyteczność?
Uważam, że tak i że teoretycy operujący w tym paradygmacie dostrzegli pewną cechę kapitalizmu w ogóle, która nie zniknie dopóki istnieje gospodarka kapitalistyczna, a mianowicie konieczność istnienia różnicy potencjałów po to, aby gospodarczy prąd mógł przepływać przez kapitalistyczny układ, że posłużę się metaforą elektrofizyczną. Podział na centrum i peryferia nie dotyczy tylko i wyłącznie wymiaru materialnego w wąskim rozumieniu tego pojęcia, bo zauważamy jego reprodukowanie się w sferach niematerialnych, jak np. życie naukowe czy kultura popularna. Spójrzmy na kariery teoretyków studiów postkolonialnych czy subaltern studies. Wywodzą się oni z peryferii, ale nie uzyskaliby pozycji, którą mają, gdyby nie stanowiska na renomowanych uniwersytetach z państw centrum (USA, Wielka Brytania, Francja). Podobne prawidłowości działają na rynku seriali telewizyjnych – jaki jest stosunek rodzimej produkcji polskiej do importu seriali z zagranicy (głównie z USA)? I odwrotnie – ile polskich seriali robi karierę za granicą? Albo na rynek książki – jaki jest stosunek tłumaczeń na polski i z polskiego? Na pewno lepszy niż z azerskiego bądź suahili, ale jednak gorszy niż angielskiego, francuskiego czy niemieckiego. To dość dobrze odzwierciedla naszą pozycję w globalnej kapitalistycznej gospodarce-świecie.
Pojawia się dużo inspirujących rozwinięć koncepcji centrów-peryferii, na przykład teoria globalizacji Saskii Sassen. Pokazuje ona, że geograficzna lokalizacja centrów i peryferii wcale nie przebiega zgodnie z granicami państwowymi, ale raczej wzdłuż podziału na miasto i wieś. Oczywiście jest to wzmocnione przez przynależność danego państwa do rdzenia bądź peryferii. A więc prawdziwe centrum to wielkie metropolie najbardziej rozwiniętych państw – miasta globalne, jak nazywa je Sassen – a peryferie to np. wioski w Indiach czy Afryce. W obrębie państw centralnych znajdziemy jednak też tereny o statusie niemalże peryferyjnym – a wydarzenia ostatnich lat przynoszą ciekawe uzupełnienie koncepcji Sassen, bo na miano globalnych peryferii zasługują dziś np. spore obszary Detroit – i odwrotnie: dobrze usytuowani mieszkańcy dużych miast, zwłaszcza stolic peryferii, mogą wieść życie podobne do obywateli państw centralnych. Sassen pokazuje też, że nadal obowiązuje ogólna reguła podziału zysków, zgodnie z którą centrum zgarnia większość korzyści z działania globalnej gospodarki: firmy wysokich technologii (komputery, telekomunikacja, inżynieria genetyczna, farmaceutyka) są ulokowane głównie w krajach centrum. Na peryferia delokalizowana jest produkcja, ale tylko w wymiarze materialnym, bo własność patentów umożliwiających produkcję pozostaje w centrum. Dobrze oddaje to informacja umieszczana na produktach Apple: Designed in California. Assembled in China. Gdybyśmy żyli w świecie, w którym nie istniałby już podział na centrum i peryferie, musielibyśmy mieć równie masowo do czynienia z produktami Designed in China. Assembled in California lub Designed & Assembled in Bangladesh. Jak na razie się na to nie zanosi.
Czy nie wydaje Ci się, że deklarowana „transdyscyplinarność” i sięgnięcie po tak różne inspiracje teoretyczne grozi popadnięciem w pewien rodzaj eseistyki? Nie sądzisz, że analityczne pojęcia wypracowane na gruncie określonej dyscypliny mogą tracić sporo ze swej przydatności po wmontowaniu ich w zupełnie inny kontekst historyczny i dyscyplinarny? Szczególnie wiele kontrowersji, zwłaszcza wśród historyków-akademików, może budzić Lacanowska psychoanaliza.
Ogólnie rzecz biorąc, nie uważam metodologicznego puryzmu, który „dla przejrzystości wywodu” nakazuje używać narzędzi jednej tylko dyscypliny, za rozwiązanie w jakimkolwiek sensie atrakcyjne. W książce zresztą odrobinę zajmuję się tym problemem, postulując podejście uni- czy trans-dyscyplinarne (odróżnione od interdyscyplinarności). Jak to już mówiłem a propos Klienteli… Mączaka, uważam wprowadzanie instrumentarium pojęciowego nauk społecznych i humanistycznych do badań historycznych za dużą wartość, byłoby więc bez sensu, gdybym próbował uprawiać socjologię historyczną opartą na prostym przeniesieniu neutralnej pojęciowo narracji historycznej w pole teorii społecznej. Każde z wprowadzonych w Fantomowym ciele króla podejść teoretycznych – psychoanaliza, koncepcja systemów-światów i analiza zależności, studia postkolonialne czy teoria hegemonii – pozwalają zreinterpretować fakty z naszej historii w taki sposób, który nie byłby możliwy bez nich. Dlatego je w ogóle zastosowałem. Psychoanaliza Lacanowska pozwala rozprawić się z wszechobecnym w naszej kulturze poczuciem straty i nostalgii za dawną wielkością (postawa szczególnie popularna w środowiskach prawicowych, gdzie nosi nazwę „idei jagiellońskiej”), co jest istotne zarówno z teoretycznego, jak i politycznego punktu widzenia. Jeśli ktoś uważa, że można to zrobić lepiej albo przynajmniej równie dobrze bez psychoanalizy, to niech próbuje. Chętnie przeczytam taką książkę i o niej podyskutuje.
Wielu zarzuca Ci, że stosując w swojej analizie perspektywę postkolonialną, jednocześnie sam ulegasz złudzeniom kolonializmu, rysując przeidealizowany obraz Zachodu. „Polskość”, czy może nawet szerzej, „wschodniość” definiujesz jako „brak” tego, co charakterystyczne i konstytuujące dla „zachodniego” dziedzictwa, a to – powiadają krytycy – przecież kolejna wersja spojrzenia kolonialnego. Jak rozwiązać ten dylemat? Czy nie sądzisz, że w książce powinieneś mocniej wyartykułować jego wyjaśnienie, tak, żeby zawczasu uchylić tego typu wątpliwości?
Tak jak mówiłem już przed chwilą, nie da się w prosty sposób zestawić ze sobą relacji między Wschodem i Zachodem Europy oraz relacji między europejskimi metropoliami a ich egzotycznymi koloniami. Relacje między Europą Środkowo-Wschodnią a Zachodem kontynentu nie miały natury kolonialnej w tym sensie, co relacje między Wielką Brytanią a Indiami, chociaż podobnie do nich miały naturę centrowo-peryferyjną. Podstawowa różnica polega tu na jednoczesnej bliskości i odmienności europejskiego Wschodu wobec Europy Zachodniej w zestawieniu z odległością i odmiennością w typowych relacjach kolonialnych. Jak to wiele razy podkreślam, relację między Europą Środkowo-Wschodnią a Zachodnią proponuję rozumieć jako relację w obrębie zasadniczo jednej całości cywilizacyjnej. Historia tak się potoczyła, że w obrębie tej całości przepływ oddziaływań kulturowych przebiegał zasadniczo w jednym kierunku: kraje położone w tej części Europy, co Polska, kopiowały to, co powstawało w zachodniej części kontynentu.
Przepływu w drugą stronę właściwie nie ma, a jeśli się pojawia, to – co również znamienne – jego nośnikiem są jednostki, które wyemigrowały ze Wschodu i działały na Zachodzie (Skłodowska-Curie, Chopin, Malinowski, Bauman itp.), trudno więc te przykłady uznać za dowód kulturowych wpływów Wschodu na Zachód – impresjoniści czy pisarze realistyczni z Francji nie musieli emigrować do Europy Środkowo-Wschodniej, żeby całe pokolenia twórców naśladowały tam ich estetykę. Kto uważa, że jest to ocena niesprawiedliwa, niech spróbuje wskazać kontr-przykłady: styl architektoniczny pochodzący z Polski, prąd w malarstwie podyktowany przez Węgrów, gatunek literacki wymyślony przez Bułgarów, przełom naukowy dokonany na Litwie, rewolucyjną ideologię polityczną rodem z Rumunii czy nawet czeskie danie, które podbiło restauracje świata.
Ok. Ale to chyba jednak pewne uproszczenie. Po pierwsze, ta wtórność wynika z podziału pracy, o którym rozmawialiśmy wcześniej. Po drugie, wcale nie jest absolutna. Jak to dobrze pokazuje Kagarlicki w wydanym ostatnio po polsku Imperium peryferii, trochę esencjonalizowana przez Ciebie granica na Łabie jest, znowu, bardziej efektem pewnej symbolicznej matrycy. Jeśli przyjrzeć się rzeczywistości gospodarczej, to okazuje się, że na przykład Ruś aż do czternastego wieku rozwija się dużo szybciej niż zdecydowana większość zachodnich księstw i królestw.
No właśnie, do czternastego wieku, a więc w okresie przedkapitalistycznym, a co najwyżej proto-kapitalistycznym. Jest to symptomatyczne, że te państwa regionu Europy Środkowo-Wschodniej, które mają za sobą czasy wielkości, przeżyły je w okresie przednowoczesnym lub ewentualnie wczesnonowoczesnym. Po tym, gdy nowoczesność krystalizuje się na Zachodzie w swojej wyraźnej formie (a więc gdzieś w wieku siedemnastym; za moment przełomowy uznać należy pokój westfalski z 1648 roku) cały ten obszar popada w zacofanie i zależność.
Rosja to nieco odmienna kwestia i poświęcam jej w książce stosunkowo mało miejsca, co jest świadomym wyborem. Kagarlicki przyjmuje perspektywę inną niż moja. Mnie bliższa jest wizja Wallersteina, który umieszcza Rosję na długi okres poza scentrowaną na zachodzie Europy kapitalistyczną gospodarką-światem. Kagarlicki stawia sobie za cel udowodnienie, że Rosja zawsze była jej częścią (co zresztą można by ironicznie odczytywać jako swoistą manifestację rosyjskiego zapadnictwa z jego obsesją afirmowania przynależności Rosji do Europy).
Poza tym tego rodzaju pojedyncze anomalie, jak rozwój Rusi w czternastym wieku, niewiele wnoszą do meritum sprawy. W odniesieniu do granicy na Łabie przywołuję Lacanowską definicję realnego jako czegoś, co zawsze wraca na swoje miejsce. Jest istotne, że Lacan mówi nie o czymś, co zawsze jest obecne bądź pozostaje na swoim miejscu, ale o czymś, co tam powraca. Ten wymiar temporalny i „rytmiczny” jest w wielu momentach kluczowy dla myślenia psychoanalitycznego. Zwrócie uwagę, że w Seminarium XI wśród czterech podstawowych pojęć psychoanalizy Lacan umieszcza powtórzenie, a więc znów proces o charakterze temporalnym, akcentujący to, co wraca, a nie to, co jest cały czas obecne bądź pojawia się raz, na chwilę, aby potem zaniknąć i już nigdy nie powrócić (a tak było np. z Rusią Kijowską, która przez ostatnie kilkaset lat nigdy nie odrodziła się w potęgę, jaką była w średniowieczu). Jeśli więc chcemy wykorzystywać psychoanalizę Lacanowską do odczytywania historii, to powinniśmy przyjąć perspektywę długiego trwania.
Wracając do kwestii braku: słyszałem już wiele podobnych utyskiwań, że moje myślenie powiela schematy kolonialne, ale nigdy żadnych konkretnych argumentów dowodzących, że „wschodniość” to coś więcej niż brak. Dlatego uważam, że takie argumenty nie mają w ogóle żadnej podbudowy merytorycznej i są tylko zafałszowanymi próbami obrony przed uświadomieniem sobie swej wtórności i braku znaczenia. Przypominają też postmodernistyczne próby pogrzebania analizy nierówności i wyzysku – w tym również na poziomie globalnym – poprzez epatowanie różnorodnością i deklaracje typu „to nie jest takie proste”.
Nie jest dla mnie jasne, dlaczego wskazanie podrzędności Wschodu wobec Zachodu Europy jest powieleniem myślenia kolonialnego. Czy stwierdzenie, że Stany Zjednoczone aspirują w porządku międzynarodowym do roli hegemona i los wielu krajów jest uzależniony od decyzji podejmowanych w Waszyngtonie to powielenie myślenia hegemonicznego? Albo czy wskazanie na globalną asymetrię w akumulacji kapitału to replikowanie mentalności centrowo-peryferyjnej? Ja sam nigdzie nie twierdzę, że tego rodzaju dysparytety są dobre czy wskazane albo że powinniśmy naśladować najbardziej rozwinięte kraje i modernizować się na ich wzór. Wtedy można by mnie oskarżyć o powielanie kolonialnych schematów. Tego rodzaju liberalne myślenie o modernizacji uważam zresztą za lustrzane odbicie postkolonialnego resentymentu, który z kolei sprowadza się do przeświadczenia, że nie powinniśmy „ustawiać się w kolejce po uznanie” Zachodu, jak ujmuje to Ewa Thompson, i dążyć do realizacji jakiś wspaniałych i zapomnianych rodzimych tradycji społeczno-politycznych, co proponuje Zdzisław Krasnodębski.
Jak więc przekroczyć tę zniewalającą dychotomię?
Pod koniec Fantomowego ciała króla proponuję rozwiązanie, które polega na przebiciu się na drugą stronę relacji centrowo-peryferyjnych. Myślenie i polityka oparta na takim ruchu nie koncentrowałaby się ani na tym, co robi Zachód (typowe dla skrzywienia liberalnego) ani na tym, co robiliśmy kiedyś jacyś „my”, co jest ulubionym zajęciem konserwatystów (przy czym samo „my” jest już konstrukcją fantazmatyczną, bo np. w przypadku sarmatyzmu owo „my” ograniczało się do 1/10 społeczeństwa i miało się nijak do dzisiejszej struktury społecznej czy kulturowej Polski). Polityka wolna od kompleksów liberalnych i konserwatywnych orientowałaby się nie na jakieś „gdzie indziej”, jak robią to liberałowie, czy „kiedy indziej”, jak robią to konserwatyści, ale na „tu i teraz”, i dążyła do wprowadzenia rozwiązań uzasadnianych przede wszystkim przez teraźniejszość lub przyszłość. Jak miałoby to w praktyce wyglądać, to sprawa na osobną, obszerną książkę albo wiele książek, ale żeby nie być gołosłownym, podam jeden przykład: spróbujmy rozwiązać problemy socjalne nie przez aplikowanie rozwiązań „z Zachodu” (państwo opiekuńcze) czy odwoływanie się do różnych rodzimych konserwatywnych lub socjalistycznych tradycji, ale zróbmy krok naprzód i wprowadźmy w Polsce minimalny dochód gwarantowany. Tego nikt i nigdzie nie zrobił i gdyby Polska zdecydowała się na taki eksperyment – nieuzasadniony ani przez to, co robi ktoś inny, ani przez to, co robili nasi fantazmatyczni przodkowie – mogłaby rzeczywiście odegrać rolę światowej awangardy, a nie tylko zapóźnionej papugi narodów, którą jest obecnie.
W ostatnich kilkunastu latach da się zauważyć w historiografii wyraźną skłonność do rehabilitowania dziedzictwa przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Wskazuje się między innymi na prekursorski charakter koncepcji unii polsko-litewskiej, która miałaby stanowić pierwszą podjętą na tę skalę próbę zbudowania wieloetnicznego bytu politycznego opartego na zasadach wolności, równości i tolerancji. W uczestnikach szlacheckich sejmików i sejmów coraz częściej widzi się dalekowzrocznych polityków, przejętych interesem państwa, gotowych do najwyższych poświęceń na jego rzecz, a sam ustrój polityczny Rzeczpospolitej traktuje się jako najbardziej wolnościowy i najbardziej „demokratyczny” w skali całego kontynentu. Niektórzy dodają, że w pewnym sensie demokracja szlachecka może uchodzić za prekursorkę nowoczesnej demokracji przedstawicielskiej i zasady suwerenności narodu politycznego. Jak należałoby ocenić, w bliskich Ci kategoriach psychoanalitycznych, tego typu interpretacje dziejów przedrozbiorowej Rzeczypospolitej?
W Fantomowym ciele króla poświęcam wiele miejsca tym kwestiom, w tym między innymi mitowi o awangardowym charakterze polskiej demokracji szlacheckiej. Pokazuję szczegółowo, dlaczego jest to nietrafna interpretacja i dlaczego demokracja szlachecka nie jest w żadnym względzie prekursorką systemów parlamentarnych i nie ma w ogóle nic wspólnego z nowoczesną ideą rządu przedstawicielskiego. Nie ma trajektorii, która wiedzie od staropolskich praktyk politycznych do nowoczesnej państwowości i obywatelstwa w postaci takiej, jaka ukształtowała się na Zachodzie Europy oraz w USA na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku. Polskie idee były ze swej istoty partykularne, w przeciwieństwie do liberalno-republikańskich, które były z kolei uniwersalistyczne, chociaż przez długi czas w praktyce okazywały się partykularne. Jak pokazuje Lefort, nowoczesne ustroje parlamentarne cechuje pustka miejsca władzy – nie da się jednoznacznie powiedzieć, kto w nich rządzi. Demokracja szlachecka była natomiast owładnięta ideałem wyjątkowo intensywnej obecności w miejscu władzy, które miało być wypełnione przez jedną konkretną grupę społeczną – szlachtę. Było doskonale wiadomo, kto rządzi i kto powinien rządzić. Oczywiście można powiedzieć, że ustroje parlamentarne były przez długi czas zafałszowane, bo deklarowały, że ludzie są wolni, równi i powinni mieć wszyscy udział we władzy, gdy w praktyce wiele grup było wykluczonych z udziału tak we władzy, jak w równości i wolności. Jednak na poziomie deklaratywnym ustroje te afirmowały wolność i równość, co performatywnie wywarło gigantyczny wpływ na ewolucję społeczeństwa. Rancière w jednym z esejów z książki Na brzegach politycznego pokazuje, jak sprawnie wykorzystywali to w dziewiętnastym wieku protestujący robotnicy, mówiąc: „Albo zacznijcie nas traktować jak równych, albo skończcie kłamać, że tacy jesteśmy”. Demokracja szlachecka była o wiele uczciwsza: opierała się na ekskluzji i ekskluzję afirmowała, głosząc zasadniczą nierówność ludzi. Tylko czy to było lepsze? Czy dawało grupom uciskanym jakiekolwiek narzędzie do walki o swoje prawa? Hugo Kołłątaj wyobrażał sobie, że wprowadzenie równości w Polsce mogło polegać na uszlachceniu wszystkich obywateli. Było to jednak wyjątkowo naiwne wyobrażenie. Przypomina ono trochę ultraliberalne utopie przedstawiające przyszły dobrobyt, w którym wszyscy będziemy kapitalistami i właścicielami. Jedno i drugie jest niemożliwe do realizacji, bo wewnętrznie sprzeczne: kapitalista jest definiowany przez własność prywatną, czyli rodzaj wyłączenia, a jego bogactwo powstaje z wyzysku, a więc akumuluje się dzięki temu, że ktoś jest go pozbawiany. Podobnie też szlachcic definiował się przez posiadanie praw i przywilejów, których nie mieli inni członkowie społeczeństwa, a podstawą materialną jego egzystencji było zawłaszczanie owoców pracy pańszczyźnianych chłopów. Krótko mówiąc, w obu przypadkach mamy do czynienia z pozycjami ufundowanymi na hierarchicznej różnicy i dlatego nie mogą one być punktem wyjściowym do konstruowania porządku ufundowanego na równości.
A polsko-litewski eksperyment „wielokulturowości”?
Jeśli chodzi o rojenia typu „unia polsko-litewska jako wzór wielokulturowości”, to nie sądzę, aby trzeba było sięgać aż tak daleko w przeszłość, żeby znaleźć równie atrakcyjne wzory. Zdecydowanie bliższa jest nam bardzo podobna do I Rzeczpospolitej pod względem porządku społecznego Republika Południowej Afryki.
„Polska” to nazwa tego, co opiera się nowoczesności.Opublikowano przez admin, · 1 komentarz
Z Janem Sową, autorem Fantomowego ciała króla – najlepszej książki roku 2012 zdaniem czytelników i czytelniczek „Praktyki Teoretycznej”, rozmawiają Kamil Piskała i Michał Pospiszyl [część I]
Michał Pospiszyl, Kamil Piskała: Kilka tygodni temu w „Nowych Peryferiach” ukazała się krytyczna recenzja Fantomowego ciała króla. Jeden z podstawowych zarzutów, jaki się tam pojawia, dotyczy Twojego negatywnego afektu wobec polskości, który zdaniem autora recenzji Filipa Białka miałby uniemożliwić Ci chłodne i racjonalne spojrzenie na historię Polski. Oczywiście argument ten jest obosieczny, bo w ten sam sposób można wytykać Białkowi przesadne przywiązanie do Polski, które uniemożliwia mu dostrzeżenie ewentualnej politycznej szkodliwości kategorii polskości. Jednak można tę krytykę potraktować też jako pretekst do zastanowienia się, po co w ogóle teoretyk tak głęboko dostrzegający szkodliwość inwestycji libidynalnych w Polskę sam poświęca temu tematowi prawie 600 stron? Czy takie zaangażowanie nie służy jedynie wzmocnieniu dominującego dyskursu, karmiącego się „antypolskimi” atakami? Innymi słowy, czy Polski nie należałoby – używając Agambenowskiego pojęcia – raczej profanować niż z nią walczyć? Raczej się nią bawić niż z nią boksować?
Jeśli chodzi o zarzut Białka, że nie lubię polskości, to mam wobec niego podobne wątpliwości do Was. Łatwo go odwrócić, a poza tym wcale nie tłumaczy wiele. Sytuacja byłaby bez wątpienia prostsza, gdyby dało się wszystko sprowadzić do prostego „lubię” albo „nie lubię”, ale tak przecież nie jest. Moje własne odczucia względem polskości lepiej oddaje cytat z Dziennika Gombrowicza, otwierający ostatni rozdział książki: „Atakuję formę polską, ponieważ to jest moja forma”. Czy ją lubię? Cóż, tego samego dnia, którego przeczytałem recenzję Białka, pojawiła się informacja, że polska mniejszość dostała się do parlamentu litewskiego i zapowiedziała, że będzie walczyć o zakaz aborcji, in vitro i przeciwstawi się ustawom wprowadzającym równouprawnienie dla gejów. To jest właśnie polskość – i jak to lubić?
Krytyk nie da za wygraną i powie, że istnieje tradycja innej Polski – nowoczesnej, egalitarnej, socjalistycznej…
Tak, to może być prawdą, Ale zauważcie, mówię „może”, bo wyrażenie „nowoczesna Polska” wydaje mi się oksymoroniczne. „Polska” to historycznie rzecz biorąc nazwa tego, co opierało się nowoczesności, było nie tylko nienowoczesne, ale anty-nowoczesne, i dlatego zniknęło z mapy wraz z tryumfem nowoczesności na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku. O tym właśnie w dużej mierze jest Fantomowe ciało króla. Jednak prawdą jest również, że ten typ polskości, któremu wyraz dała polska mniejszość na Litwie, jest polskością hegemoniczną, a więc określającą kulturowy sens polskości jako takiej. Każdy, kto afirmuje swoje przywiązanie do polskości, powinien sobie z tego zdawać sprawę, niezależnie od tego, jakie są jego lub jej intencje.
Kultura, jak zauważył kiedyś Deleuze, istnieje nie w intencjach, ale w konsekwencjach. W tym wypadku konsekwencją manifestowania swojej sympatii wobec polskości jest afirmacja reakcjonizmu niezależna od afiliacji bądź sympatii, jakie się żywi. Z tego powodu przyparty do ściany przyznałbym, że polskości raczej nie lubię, zwłaszcza w wydaniu, jakie zaserwowała polska mniejszość na Litwie. Nie sądzę też, że podobnej niechęci należałoby się wstydzić i się z niej tłumaczyć. Tłumaczyć się i wstydzić powinni raczej ci, którzy taką polskość lubią. Żadnym wytłumaczeniem nie może być tu patriotyzm, ponieważ uwielbienie dla polskości jest obecnie szkodliwe dla Polski jako państwa, społeczeństwa, a nawet narodu. Jeśli ktoś uważa się dzisiaj za patriotę, to dla dobra Polski powinien przede wszystkim nie lubić polskości.
Ale czy to nie jest sprzeczne z materialistycznym czy marksistowskim podejściem, które jest Ci bliskie? Przecież to „zacofanie”, na które pomstujesz, nie jest efektem takich czy innych decyzji, wpływów kulturowych itd., ale właśnie peryferyjnej pozycji w globalnym podziale pracy. I chyba właściwie zmiana tej sytuacji może nastąpić tylko w momencie, w którym ów podział pracy ulegnie zniesieniu, a nie w wyniku symbolicznych sporów i kulturowej modernizacji od zawsze forsowanej przez polskich liberałów. Czy taka postawa nie jest analogiczna do klasistowskiego pomstowania na robotników, że nie słuchają Stockhausena?
Nie jest tak i to z dwóch powodów. Po pierwsze, historycznego. Zgoda, że zacofanie Polski to przede wszystkim efekt jej peryferyjnej kondycji – czyli „rozwoju niedorozwoju”, aby użyć kategorii zaczerpniętej wprost z teorii zależności – jednak owa kondycja nie była i nie jest rezultatem żywiołowych przemian kapitalizmu jako takiego ani też nie jest tylko wynikiem celowego działania rozwiniętych gospodarczo ośrodków na zachodzie kontynentu. Poświęcam w Fantomowym ciele króla trochę miejsca polemice z tezą głoszącą, że zacofanie Polski było efektem manipulacji czy nawet kolonizacji dokonanej przez zachodnie potęgi.
Jest to błędna interpretacja. Kluczową rolę w wepchnięciu I Rzeczpospolitej w stan zależności i niedorozwoju miała postawa jej elit oraz celowe działania przez nie podejmowane. Szlachta – bo o nią tu chodzi – nie dążyła oczywiście świadomie do zepchnięcia swojego państwa na bocznicę historii, realizowała jednak swoje interesy materialne w sposób, który do tego doprowadził. Dlatego na jej określenie używam terminu „elita kompradorska”, zaczerpniętego z badań nad kolonializmem w Ameryce Łacińskiej.
Rozwój gospodarki folwarcznej na terenach I Rzeczypospolitej wraz ze wszystkimi tego konsekwencjami – pańszczyzną, niedorozwojem miast i mieszczaństwa, osłabieniem rodzimej produkcji proto-przemysłowej, mizerną pozycją rodzimego kupiectwa itp. – był wynikiem świadomych i celowych działań szlachty, która widziała możliwość realizacji swoich interesów raczej we współpracy z obcymi ośrodkami gospodarki kapitalistycznej niż z resztą własnego społeczeństwa. Bardzo konsekwentnie i zdecydowanie walczyła też ze wszystkimi przejawami nowoczesności i była w tym tak zaciekła, że gdy w wieku osiemnastym młodzi szlachcice zaczęli przywozić oświeceniowe idee ze swoich podróży na zachód kontynentu, w Sejmie zgłoszono projekt prawa zakazującego takich podróży (a pamiętamy, jak niechętnie szlachta odnosiła się do wszelkich zakazów i nakazów nakładanych na jej „złotą wolność”; jest to jeden z bardzo nielicznych przypadków, gdy szlachta sama z siebie proponuje ograniczenie swojej wolności, widać jednak, że czyni to w obronie swojego interesu klasowego). Ci, którzy dzisiaj propagują polskość, odwołując się do kultury sarmackiej i szukając w niej inspiracji dla rozwiązywania współczesnych problemów społecznych i politycznych, konsekrują właśnie tradycję odpowiedzialną za zacofanie i peryferyzację Polski. Kto chce temu przeciwdziałać, powinien tego rodzaju postawy aktywnie zwalczać.
Druga kwestia, nie historyczna, ale współczesna, a nawet przyszłościowa. Mówicie o tym, że podział pracy odpowiedzialny za peryferyjną kondycję pracy powinien „ulec zniesieniu”. Ale jak? Sam? Są takie interpretacje przemian historycznych, które podkreślają przede wszystkim rolę anonimowych, żywiołowych procesów, nie jest to jednak wizja Marksa czy marksizmu. W materialistyczno-historycznym ujęciu, pod którym się w pełni podpisuję i które starałem się wykorzystywać w Fantomowym ciele króla tak, jak się tylko dało (zwróćcie uwagę na porządek wywodu – zaczyna się od gospodarki, przechodzi przez kwestie społeczne i polityczne, a kończy na kulturze), głównym mechanizmem kształtującym porządek społeczny, polityczny i gospodarczy, jest walka. To, co powiedziałem przed chwilą, doskonale to ilustruje: porządek I Rzeczypospolitej był wynikiem walki, jaką szlachta prowadziła z jednej strony z chłopstwem, które zakuła w kajdany pańszczyzny, z drugiej z mieszczaństwem, które zmarginalizowała.
Nota bene, Krystian Szadkowski słusznie widzi w tym opisywaną przez Lenina sytuację, w której jednej klasie udaje się doskonale zdominować pozostałe wraz ze wszystkimi tego konsekwencjami: zanikiem państwa oraz końcem polityki. To wszystko nie stało się samo i podobnie też obecny podział pracy sam nie „ulegnie zniesieniu”. Ktoś, jakiś podmiot, musi mu w tym „pomóc” (odwołuję się do Marksowskiej figury „akuszerki historii”). Jaki? Nie wiem i to jest obecnie jedno z kluczowych pytań teorii krytycznej od Żiżka i Badiou, przez Laclau i Mouffe, po Hardta i Negriego. Nikt nie ma zadowalającej odpowiedzi na pytanie, kto/co tym podmiotem będzie i jakie powinny być zasady konstrukcji owej rewolucyjnej podmiotowości (psychoanalityczne?, hegemoniczne?, biopolityczne?).
Nieco łatwiej stwierdzić, kto ma marne szanse takim podmiotem zostać. Na pewno nie będą nim pogrążeni w nostalgicznym resentymencie konserwatyści afirmujący polskość o przedwiecznych, sarmackich korzeniach. Ich działalność jest nie tylko mało obiecująca, ale wręcz szkodliwa, ponieważ zaabsorbowanie problematyką tożsamości, której logika lokuje się całkowicie w nadbudowie, odciąga uwagę i wysiłek od znacznie bardziej istotnych kwestii materialnej bazy. Popatrzcie na Indie: podczas gdy spór między islamem a hinduizmem mobilizuje kolejne miliony i obsadza ich energię libidalną wokół świątyń, chust, rytualnych ubojów itp., międzynarodowy kapitał w najlepsze posuwa wszystkich Hindusów bez względu na ich wyznanie czy kolor skóry. Polska wcale nie jest inna: narodowcy mogą sobie do woli skakać na demonstracjach, wykrzykując hasła o bogu i ojczyźnie, na co dzień jednak czeka ich smażenie frytek w McDonaldzie, siedzenie na kasie w supermarkecie albo praca na budowie. Droga do zmian w międzynarodowym podziale pracy nie wiedzie poprzez afirmację polskości, ale właśnie przez jej delegitymizację, ponieważ sama „polskość” to źródłowo i konstytutywnie nazwa zacofania oraz podrzędności.
A co z profanacją? Czy to nie jest lepsza droga?
To bardzo ciekawy problem. Gdy pisałem Fantomowe ciało króla, nieustannie konfrontowałem się z zasadniczym zdominowaniem polskiej historiografii przez interpretacje konserwatywno-prawicowe. Dziedzina ta jest w Polsce – zarówno obecnie, jak i historycznie – opanowana przez tę opcję polityczną. Mogłoby oczywiście być inaczej, bo nie wszędzie to tak wygląda. We Francji byli np. tacy historycy, jak Michelet czy Braudel, którzy jednoznacznie bronili ideałów emancypacyjnych i krytycznych. Pamiętajmy, że Michelet w 1871 roku stanął po stronie Komuny Paryskiej, kierując się motywacjami patriotycznymi!
W tej perspektywie można odczytywać moją książkę jako próbę – jak powiedzieliście – boksowania się z polskością na jej własnym terenie. Czy to jest słuszna postawa? Gdy pisałem książkę, wydawało mi się, że tak, ale dzisiaj nie jestem tego taki pewien. W zeszłym roku poszedłem 11 listopada na marsz antyfaszystowski. Było nas 1000, może 1500 osób, z czego większość stanowił radykalny Czarny Blok. W demonstracji patriotycznych faszystów wzięło udział dwadzieścia razy więcej ludzi. Ta prawicowa radykalizacja jest przynajmniej częściowo paniczną reakcją na próby przechwycenia narodowo-ojczyźnianego imaginarium przez środowiska lewicowo-emancypacyjne poprzez inicjatywy takie jak „Kolorowa Niepodległa”.
Lewica dużo mówiła i mówi o potrzebie ożywienia demokracji poprzez antagonizm, ale widać wyraźnie, że antagonizm stymuluje mobilizację po obu stronach barykady, a zmobilizowana prawica szybko pomnaża swoje szeregi i może łatwo stać się realnym problemem. Z tego punktu widzenia być może lepiej byłoby nie boksować się z prawicą, ale pozostawić ją samej sobie i wtedy całe to imaginarium stałoby się domeną weteranów i moherowych beretów, dzięki czemu z czasem problem nacjonalizmu znalazłby naturalne, biologiczne rozwiązanie – po prostu kiedyś zabrakłoby już nacjonalistów. Mówię „być może”, bo nie jestem co do tego całkowicie przekonany; to są raczej pewne wątpliwości, które dobrze zbiegają się z Waszym pytaniem i dlatego o nich wspominam.
Twoją książkę jednak trudno uznać za próbę przechwycenia tego narodowego imaginarium…
Tak, ta dygresja bardzo luźno wiąże się z Fantomowym ciałem króla. Wbrew temu, co możemy sądzić, to nie jest zasadniczo książka o Polsce. To książka o nowoczesności, bardzo ściśle związana z moją poprzednią książką, Ciesz się, późny wnuku: kolonializm, globalizacja i demokracja radykalna. Właściwie należałoby je czytać razem jako dwa tomy jednej całości, jednak w porządku odwrotnym do ich powstawania. Może kiedyś, jeśli wystarczy mi na to czasu i narcyzmu, przerobię je na taką właśnie dwutomową całość.
Od czytania Fantomowego ciała króla jako książki przede wszystkim o Polsce i polskości chyba jednak nie uda Ci się uciec. A przynajmniej tak by wynikało z pierwszych komentarzy, i to pochodzących zarówno z prawej, jak i z lewej strony. Ale dobrze, skoro nie o Polsce i polskości, to o czym jest ta książka?
To, że Fantomowe ciało króla jest często odbierane jako książka przede wszystkim o Polsce i polskości, pokazuje, jak silne są w naszej kulturze pewne klisze i jak bardzo jesteśmy przekonani, że Polska nie może być środkiem, ale tylko celem – jeśli ktoś o niej pisze, to musi się już interesować nią dla niej samej, a nie ze względu na coś innego. Ja interesuje się nią natomiast właśnie ze względu na to „coś innego”, czyli na nowoczesność, która zarówno w Fantomowym ciele króla, jak i we wcześniejszej książce jest dla mnie podstawowym punktem odniesienia. Ponieważ wcześniej zajmowałem się kwestiami bardzo odległymi i globalnymi – Ciesz się, późny wnuku dotyczy przemian społeczno-politycznych w takich miejscach, jak Tajlandia, Indie, Turcja, Kongo czy Japonia – teraz postanowiłem poświęcić książkę czemuś, co jest mi bliskie i co może z tego powodu znam lepiej. Ale interesuje mnie właśnie nowoczesność, a nie Polska czy Japonia. Dlatego następnej książki nie poświęcę ani Polsce, ani Europie Środkowo-Wschodniej, ale teorii i praktyce awangardy (w sztuce i polityce), co będzie dla mnie kontynuacją badań nad nowoczesnością, tym razem na polu przede wszystkim estetycznym.
Nie sądzisz jednak, że Twoje rozumienie nowoczesności i postępu jest zbyt entuzjastyczne? Zdajesz się podchodzić do nich w prostolinearny sposób, pomijając choćby krytykę nowoczesności, jaką przeprowadza współczesny marksizm z Hardtem, Negrim czy Wallersteinem na czele. W tym sensie o ile tezy o dużo gorszym losie najniższych klas czy strukturalnej niewydolności systemu I Rzeczpospolitej, w stosunku do analogicznych zjawisk na Zachodzie, mogą brzmieć pociągająco w kontekście groteskowych prób powoływania się niektórych prawicowych środowisk na tradycję demokracji szlacheckiej, to z historycznej perspektywy powiązane są z kontrowersyjnym przekonaniem o niewątpliwej wyższości zachodniego modelu rozwoju.
A przecież to właśnie to przekonanie stało się u zarania nowoczesności ideologicznym narzędziem uzasadniania kolonializmu. W tym kontekście być może udałoby się obrócić Twoją tezę o przyczynach upadku I Rzeczpospolitej w podobnym duchu, jak badane są dziś przez teoretyczki systemów-światów przyczyny narodzin kapitalizmu w Europie, uzasadniane nie siłą Zachodu, ale „przypadkowym” osłabieniem Wschodu. Czy w ten sam sposób nie można by powiedzieć, że przyczyną upadku I RP nie była siła szlachty, ale słabość mieszczaństwa, która wynikała z bardzo wielu przyczyn, spośród których uprzywilejowanie szlachty byłoby być może jednym, ale na pewno nie jedynym czy nawet podstawowym czynnikiem sprawczym?
Zacznijmy od końca – słabość mieszczaństwa i siła szlachty to dwie strony tego samego medalu, dlatego odwrócenie, o którym mówicie, jest w zasadzie tylko odwróceniem monety tak, aby ukazać jej rewers. Skoro już wspomnieliście tradycję (post)operaistyczną, to pociągnę ten wątek. Operaiści bardzo dobrze pokazują, że porządek społeczny nie jest wynikiem jakiejś samoistnej ewolucji społecznego ekosystemu, ale efektem prowadzonych w nim walk. Relacja między szlachtą a mieszczaństwem w I Rzeczpospolitej była niczym innym, jak walką klasową, w której szlachta odniosła zdecydowane zwycięstwo. Oczywiście do tego zwycięstwa przyczyniły się inne czynniki, nie sama tylko aktywność szlachty – na przykład geografia, demografia czy inne mniej lub bardziej przygodne kwestie – tak jak czasem ukształtowanie terenu pomaga którejś ze stron wygrać bitwę, co nie zmienia faktu, że mamy do czynienia ze zbrojną potyczką. Szlachta była tego zresztą doskonale świadoma, co pokazuje długa lista anty-miejskich i anty-mieszczańskich legislacji podejmowanych przez sejm okresu I Rzeczpospolitej. Szczytem kuriozum było prawo zakazujące polskim kupcom prowadzenia handlu zagranicznego, przegłosowane dokładnie w momencie, gdy zachód Europy rozwijał się właśnie dzięki handlowi międzynarodowemu.
Teraz a propos mojego stosunku do nowoczesności. Zwróćcie uwagę, że w Fantomowym ciele króla ocena nowoczesności postawiona jest w bardzo konkretnej optyce, a mianowicie konfrontacji zachodniej modernizacji z trwającym uparcie w Europie Środkowo-Wschodniej feudalizmem i jego konsekwencjami. Nigdzie nie pojawia się kwestia obiektywnej i absolutnej wyższości nowoczesnego porządku społeczno-polityczno-gospodarczego nad wszelkimi innymi formami organizacji ludzkiego świata. Kto zna moją poprzednią książkę, ten wie, że jestem jak najdalszy od gloryfikowania kapitalizmu i rządu przedstawicielskiego jako szczytowych osiągnięć gatunku ludzkiego, i że uważam je za formacje, które należy przekroczyć. Nie mam jednak również wątpliwości, że w zestawieniu nowoczesności z feudalizmem nowoczesność jest lepsza i że rynek siły roboczej jest lepszy niż rynek niewolników. W tym sensie jestem bardzo ortodoksyjnym marksistą, bo nie mam wątpliwości, że np. zastąpienie pańszczyzny systemem pracy najemnej było postępem.
Tylko czy nie należałoby rozumieć tego „wtórnego” feudalizmu nie jako niepoddanej jeszcze zachodniej modernizacji rzeczywistości, ale wręcz przeciwnie – jako jej ultra-nowoczesny wytwór? Dajesz przecież w książce gigantyczną liczbę dowodów na to, że środkowoeuropejski feudalizm do złudzenia przypomina kolonialne niewolnictwo, a zdajesz się nie wyciągać z tego dość naturalnego wniosku, że właśnie nim jest, że to, co dzieje się w ówczesnej Polsce, nie jest wcale wyrazem zacofania, ale tego samego „postępu”, który doprowadza do gigantycznej eksploatacji pracy niewolniczej na Haiti, w Ameryce Południowej i Północnej.
Tak dokładnie jest, trzeba jednak pamiętać, że jak to trafnie zauważył Benjamin, w perspektywie Marksowskiej wszyscy obecni oraz przyszli zwycięzcy są dziedzicami przeszłych zwycięstw, a więc również zwycięstw posiadaczy niewolników nad niewolnikami. Stąd zdaniem Benjamina mamy tylko słabą siłę mesjaniczną: nie możemy pomóc tym pokonanym, ale możemy w ich imieniu znieść kapitalizm, aby jego zwycięstwo zrelatywizować i uczynić je etapem na drodze do lepszego, bardziej sprawiedliwego świata.
Mojej książki nie należy odczytywać jako zachęty, aby teraz robić coś, co kraje obecnie bogate robiły dwieście lat temu. Jest natomiast przestrogą, aby nie robić tego, co dwieście lat temu doprowadziło do peryferyzacji I Rzeczpospolitej, czyli na przykład nie pozwalać elitom na realizację ich partykularnych celów w sojuszu z kapitałem, ale przeciw reszcie społeczeństwa. Nie warto również dążyć do awansu w obrębie struktury centrowo-peryferyjnej, o czym mówię wprost pod koniec książki. Trzeba przebić się na drugą stronę tego rodzaju relacji, bo one strukturalnie wymuszają podział na panów i niewolników.
Z tych właśnie powodów samo zastąpienie niewolnictwa czy pańszczyzny systemem pracy najemnej nie może być uznane za punkt dojścia i powinniśmy dążyć do jego przezwyciężenia. Podobnie sprawa ma się z parlamentaryzmem zestawionym z monarchią. Z tego też powodu warto moje dwie ostatnie książki czytać razem, bo Ciesz się, późny wnuku prowadzi różne wątki z Fantomowego ciała króla tam, gdzie chcieliby je poprowadzić emancypacyjno-postępowi krytycy nowoczesności.
Pociągnijmy ten wątek różnorodności systemów społecznych. Historia sposobów organizowania się społeczeństw pokazuje, że często systemy z eurocentrycznej perspektywy wyglądające na mafijne funkcjonują w całkiem sprawny i wcale nie bardziej niesprawiedliwy sposób niż te wdrażane w krajach centrum. Na przykład przytaczana przez Ciebie w bardzo afirmatywny sposób książka Mączaka o klientyzmie stawia dokładnie odwrotną tezę do Twojej, starając się raczej zakwestionować stereotypowe przekonanie o niewydolności systemów klientelskich i ich jakoby strukturalnej słabości w stosunku do rzekomo sprawiedliwych i egalitarnych systemów stosowanych wówczas na Zachodzie. Być może więc anachronizm szlacheckiej Rzeczypospolitej, choć rządził się inną logiką, wciąż pozostawał racjonalny?
Kwestia porównania różnych kultur i systemów organizacji wydaje mi się nieco bardziej skomplikowana niż to sugerujecie. Przede wszystkim nie jest dla mnie oczywiste kryterium, którym należy się tu posługiwać. Nie jest prawdą, że klientyzm I Rzeczypospolitej był równie sprawny i pragmatycznie wydajny, co mniej mafijne stosunki panujące na Zachodzie, czego dowodem jest nic innego jak upadek I Rzeczypospolitej wywoływany między innymi dysfunkcją systemu ukonstytuowanego przez mafie potężnych magnatów i ich klientów.
Oczywiście zdaję sobie sprawę z intencji Mączaka, o której wspominacie, ale ona mi zupełnie nie przeszkadza. Jego książka Klientela: nieformalne systemy władzy w Polsce i Europie XVI-XVIII w. jest cenna przede wszystkim ze względu na wprowadzenie do analizy historycznej narzędzi konceptualnych zaczerpniętych z innych nauk społecznych, w tym wypadku pojęcia klientelizmu i patronażu z prac antropolożki Sydel Silverman. Można zgadzać się lub nie z wnioskami Mączaka, dla mnie jednak ciekawsze było odwołanie się do samej analizy, którą przeprowadza za pomocą tych pojęć. Nie fetyszyzowałbym jednak sprawności lub wydajności jako ostatecznego kryterium oceny danego systemu społeczno-gospodarczo-politycznego. Bez wątpienia europejska nowoczesność na przykład w swoim kolonialnym wydaniu zniszczyła bardzo wiele wspólnot i społeczeństw, w których ludziom żyło się lepiej niż w ówczesnych krajach europejskich. Podkreślam więc jeszcze raz, że w Fantomowym ciele króla chodzi o bardzo konkretny przypadek konfrontacji unowocześniającego się Zachodu Europy ze Wschodem uwięzionym w specyficznym feudalizmie – bo feudalizm I Rzeczpospolitej nie był taki sam, jak klasyczny feudalizm we Francji czy Anglii.
Upierałbym się, że zrównanie w kontekście debaty na temat nowoczesności relacji między Wschodem i Zachodem Europy z relacjami pomiędzy państwami europejskimi i ich koloniami jest zasadniczo błędne. To były zupełnie różne sytuacje i między innymi dlatego proste zastosowanie narzędzi i teorii studiów postkolonialnych do europejskich realiów nie przynosi żadnych ciekawych efektów. O wiele bardziej inspirująca jest np. koncepcja samo-kolonizacji Kiosseva, która wskazuje na ambiwalentną relację między centrum a peryferiami europejskiej kultury, inną od relacji pomiędzy Europą a społeczeństwami egzotycznymi.
Queen fights for gay rights: Monarch makes historic pledge on discrimination and hints that if Kate DOES have a girl, that means equal rights to the throne too
- First time Her Majesty has signalled support for gay rights in 61-year reign
- Also promotes 'empowerment' of women in drive to boost human rights
- Insiders say her decision to highlight the event is a 'watershed' moment
PUBLISHED: 17:05 EST, 9 March 2013 | UPDATED: 17:58 EST, 9 March 2013
Her Majesty The Queen will sign the Commonwealth Charter in her first public appearance since leaving hospital after suffering from a stomach bug
The Queen will tomorrow back an historic pledge to promote gay rights and ‘gender equality’ in one of the most controversial acts of her reign.
In a live television broadcast, she will sign a new charter designed to stamp out discrimination against homosexual people and promote the ‘empowerment’ of women – a key part of a new drive to boost human rights and living standards across the Commonwealth.
In her first public appearance since she had hospital treatment for a stomach bug, the Queen will sign the new Commonwealth Charter and make a speech explaining her passionate commitment to it.
Insiders say her decision to highlight the event is a ‘watershed’ moment – the first time she has clearly signalled her support for gay rights in her 61-year reign.
The charter, dubbed a ‘21st Century Commonwealth Magna Carta’ declares: ‘We are implacably opposed to all forms of discrimination, whether rooted in gender, race, colour, creed, political belief or other grounds.’
The ‘other grounds’ is intended to refer to sexuality – but specific reference to ‘gays and lesbians’ was omitted in deference to Commonwealth countries with draconian anti-gay laws.
Sources close to the Royal Household said she is aware of the implications of the charter’s implicit support of gay rights and commitment to gender equality.
In her speech, the Queen is expected to stress that the rights must ‘include everyone’ - and this is seen as an implicit nod to the agenda of inclusivity, usually championed by the Left.
A diplomatic source added: ‘The impact of this statement on gay and women’s rights should not be underestimated. Nothing this progressive has ever been approved by the United Nations. And it is most unusual for the Queen to request to sign documents in public, never mind call the cameras in.’
Insiders say her backing for full ‘gender equality’ and ‘women’s empowerment’ – using language until recently considered the preserve of Left-wing activists – is equally significant.
A Buckingham Palace spokesman said: ‘In this charter, the Queen is endorsing a decision taken by the Commonwealth.’ But he added: ‘The Queen does not take a personal view on these issues. The Queen’s position is apolitical, as it is on all matters of this sort.’
The charter is a clear indication of the Queen's support for equal accession rights as a change in the law is
The Commonwealth Charter is the first time the Queen has signalled her support for gay rights in her 61-year reign
She will sign the document at London’s Marlborough House, the Pall Mall HQ of the Commonwealth Secretariat tomorrow, Commonwealth Day. Although the charter is not connected with the accession issue, it is seen as a clear indication that she supports new laws designed to give equal Royal accession rights to boys and girls.
With the Duchess of Cambridge about five months’ pregnant, the change in the law could have a crucial effect. At present, if, as is rumoured, the Duchess and Prince William have a daughter, but go on to have a son, the son would become King when William dies. However, under the law change, due to be approved in the next few months, the girl would become Monarch.
The Queen has not expressed a view on the law change. However, well-placed sources confirmed that her approval of more women’s rights in the charter does reflect her support for equal rights of accession. This could bring her into conflict with Prince Charles, who has reportedly voiced doubts.
The Queen has had talks with Kamalesh Sharma, Commonwealth Secretary-General, over the issue of equal rights
One Royal Household source told The Mail on Sunday: ‘The Queen takes her Commonwealth role very seriously. She has discussed the charter in detail with her advisers and understands it in full.’
Royal aides have had discussions with Foreign Secretary William Hague, who backs the drive for better gay and women’s rights.
And the Queen has had talks with Commonwealth Secretary-General Kamalesh Sharma, who has led the initiative. He said last month: ‘We oppose discrimination or stigmatisation on any grounds.’
The charter’s Gender Rights vow says: ‘We recognise that gender equality and women’s empowerment are essential components of human development and basic human rights. The advancement of women’s rights and the education of girls are critical preconditions for effective and sustainable development.’
Ben Summerskill, chief executive of gay and lesbian rights group Stonewall, said the Queen – who he called ‘a feminist icon’ – had taken ‘an historic step forward’ on gay rights. He said: ‘This is the first time that the Queen has publicly acknowledged the importance of the six per cent of her subjects who are gay. Some of the worst persecution of gay people in the world takes place in Commonwealth countries as a result of the British Empire.’
And he said her support for ‘women’s empowerment’ led to the ‘inescapable conclusion that she supports equal rights of accession’.
‘The Palace has finally caught up with public opinion,’ he said.
However, Monmouth Tory MP David Davies said: ‘I fail to see why the Queen needs to make a special statement on this country’s opposition to discrimination against gays and women. It is a statement of the blindingly obvious.
‘My worry is the politically correct brigade will use it to silence legitimate debate about issues like gay marriage. One can’t help wondering what Prince Philip’s view would be.’
Homosexual acts are still illegal in 41 of the Commonwealth’s 54 nations. Penalties include the death sentence in parts of Nigeria and Pakistan; 25 years jail in Trinidad and Tobago; 20 years plus flogging in Malaysia; and life imprisonment in Sierra Leone, Tanzania, Uganda, Bangladesh and Guyana.
Same-sex relationships are recognised in only five Commonwealth countries: UK, Australia, Canada, New Zealand and South Africa.
David Cameron suspended British aid to Malawi over the persecution of gay people – homosexual acts carry a 14-year jail term there – and has threatened to do the same to Uganda and Ghana.
Gay rights activists have criticised the Queen for not speaking out on the issue. They have complained that while she is patron of more than 600 charities, none involve gay rights.
Before the Queen makes her speech tomorrow, she will celebrate the new charter at a service at Westminster Abbey, where she will be joined by celebrities including soul singer Beverley Knight, rock band The Noisettes and businessman Sir Richard Branson.
BERLIN – It has been 20 years since the dissolution of the Soviet Union, which for many historians marked the real end of the “short twentieth century” – a century that, beginning in 1914, was characterized by protracted ideological conflicts among communism, fascism, and liberal democracy, until the latter seemed to have emerged fully victorious. But something strange happened on the way to the End of History: we seem desperate to learn from the recent past, but are very unsure about what the lessons are.
Clearly, all history is contemporary history, and what Europeans, in particular, need to learn today from the twentieth century concerns the power of ideological extremes in dark times – and the peculiar nature of European democracy as it was constructed after World War II.
In some ways, the great ideological struggles of the twentieth century now seem about as close and relevant as the scholastic debates of the Middle Ages – especially, but not only, for younger generations. Who now remotely understands – let alone takes the trouble to try to understand – the great political dramas of intellectuals like Arthur Koestler and Victor Serge, people who risked their lives for and then against communism?
Nevertheless, much more than most of us would care to admit, we remain enmeshed in the concepts and categories of the twentieth century’s ideological wars. This was most obvious with the intellectual responses to Islamist terror: terms like “Islamo-fascism” or “third totalitarianism” were coined not just to characterize a new enemy of the West, but also to evoke the experience of the anti-totalitarian struggles that preceded and followed World War II.
Such terms seek to borrow legitimacy from the past and to explain the present – in a way that most serious scholars of either Islam or terrorism never found very helpful. Analogizing in this way seemed more to reflect a desire to re-fight the old battles, rather than to sharpen political judgment about contemporary events.
So how should we think about the ideological legacy of the twentieth century? For one thing, we need to stop viewing the twentieth century as a historical parenthesis filled with pathological experiments conducted by crazed thinkers and politicians, as if liberal democracy had been there before those experiments and merely needed to be revived after they failed.
It is not a pleasant thought – and perhaps even a dangerous one – but the fact remains that many people, not just ideologues, put their hopes in the twentieth century’s authoritarian and totalitarian experiments, viewing politicians like Mussolini and even Stalin as problem-solvers, while liberal democrats were written off as dithering failures.
This is not to make any excuses – it is not true that to comprehend is to forgive. On the contrary, any proper understanding of ideologies must reckon with their power to seduce and even genuinely convince people who care little about their emotional appeal – whether to pride or to hate – but who think they actually offer rational policy solutions. We must remember that Mussolini and Hitler were ultimately brought to power by a king and a retired general, respectively – in other words, traditional elites, not street-fighting fanatics.
Second, we need to appreciate the special and innovative nature of the democracy created by Western European elites after 1945. In light of the totalitarian experience, they stopped identifying democracy with parliamentary sovereignty – the classic interpretation of modern representative democracy everywhere but in the United States. Never again should a parliamentary assembly just cede power to a Hitler or a Pétain. Instead, the architects of post-war European democracy opted for as many checks and balances as possible – and, paradoxically, for empowering unelected institutions to strengthen liberal democracy as a whole.
The most important example is constitutional courts – a different animal from the US Supreme Court, and one specifically tasked with ensuring respect for individual rights. Eventually, even countries traditionally suspicious of “government by judges” – France being the classic case – accepted this model of constrained democracy. And virtually all Central and Eastern European countries adopted it after 1989. Importantly, European institutions – especially the European Court of Justice and the European Court of Human Rights – also fit this understanding of democracy through prima facie undemocratic mechanisms.
Today, many Europeans are clearly dissatisfied with this conception of democracy. Many have the impression that the continent is entering what the political scientist Colin Crouch has called a “post-democratic” era. Citizens increasingly claim that political elites do not properly represent them, and that directly elected institutions – national parliaments in particular – are forced to bow to unelected bodies like central banks. Passionate grassroots protest and surging populist parties across the continent are the result.
It will not do simply to reaffirm the post-war European model of democracy, as if the only alternative were totalitarianism of one sort or another. But we should be clear about where we are coming from, and why – and that there was no golden age of European liberal democracy, whether before World War II, in the 1950’s, or at some other mythical point.
Ordinary Europeans long trusted elites with the business of democracy – and often even seemed to prefer unelected elites. If they now want to modify the social contract (and assuming that direct democracy remains impossible), change ought to be based on a clear, historically grounded sense of which innovations European democracy might really need – and of whom Europeans really trust to hold power. That discussion has barely begun.
Reprinting material from this Web site without written consent from Project Syndicate is a violation of international copyright law. To secure permission, please contact us.