Paweł Kaczmarski – Wszystko jest lajfstajlem (I): „Chimera”

Opublikowano przez admin, · Dodaj komentarz 

Poniższy tekst stanowi pierwszą część zamierzonego na trzy do pięciu odsłon cyklu szkiców krytycznoliterackich, w których zajmę się problematyką „stylu życia” jako konstruktu (myślowego? ideologicznego?) bardzo istotnego dla współczesnej literatury, a przy tym wyjątkowo konsekwentnie przemilczanego. Cykl ma charakter polemiczny, a poszczególne teksty będą dotyczyć książek (inicjatyw, artykułów), z którymi w stanowczy sposób się nie zgadzam lub które mi się z jakichś przyczyn zdecydowanie nie podobają; taka selekcja jest konieczna ze względu na teoretyczno-krytyczną refleksję, jaką chcę zaproponować czytelnikowi. – zajmuję się tekstami, które ze względu na swój „pro-lajfstajlowy” charakter są moim zdaniem w jakiś sposób szkodliwe czy to dla tzw. debaty kulturalnej, czy to dla kształtowania się współczesnego czytelnika.

Moim zamiarem jest więc naświetlenie kilku związanych ze współczesną literaturą problemów, których wspólnymi mianownikami są „prymat tożsamości”, opacznie rozumiana kategoria doświadczenia oraz mechanizm szantażu emocjonalnego, paraliżującego wszelką dyskusję. Na gruncie metodologicznym czerpię dużo z myśli Waltera Benna Michaelsa, chociaż staram się czytać go w sposób raczej „skontekstualizowany” niż „usystematyzowany” (innymi słowy, na wyrywki i korygując go w zestawieniu z konkretnymi tekstami „literackimi”). Na objaśnienia teoretyczne przyjdzie zresztą czas.

Gdy pracowałem nad poniższym tekstem, w sklepach pojawił się drugi numer czasopisma, o którym piszę; potwierdził on dla mnie wnioski z poniższego wywodu. Postanowiłem jednak nie rozszerzać gotowego w zasadzie szkicu o odniesienia do kolejnych artykułów z dwóch przyczyn: po pierwsze, moja krytyka rozciągnęłaby się nie tylko ponad ramy określone przez konwencję, ale i, w sposób najbardziej zrozumiały, ponad próg cierpliwości czytelnika; po drugie, muszę od „Chimery” Bryndala zwyczajnie odpocząć.

***

Jest coś przykrego i rozczarowującego – by nie powiedzieć: przybijającego – gdy czytany tekst (literacki, publicystyczny, jakikolwiek) wywołuje u czytelnika tyle zastrzeżeń, takie wzburzenie, że same uwagi do rzetelności  tego tekstu (a więc niewynikające, dajmy na to, z jakichś oczywistych różnic politycznych) mogłyby spokojnie złożyć się na polemikę pięć razy odeń obszerniejszą. Tekst oryginalny czyta się zaś wtedy z konieczności drobnymi porcjami, robiąc długie przerwy, dzieląc lekturę na godzinne, najwyżej dwugodzinne sesje (przypomina to zalecenia dla epileptyków w wypadku większości gier komputerowych).

Jest coś jeszcze bardziej przygnębiającego w tym, że czasem po przyniesieniu do domu – i wstępnej lekturze – poczytnego tygodnika czy magazynu literacko-kulturalnego (nieco mniej poczytnego, bo i bardziej niszowego) odczuwa się przez jakiś czas potrzebę odcięcia się od świata zewnętrznego i wszystkich jego mediów, a nie – potrzebę zwiększonego zaangażowania się w ten świat.

Słyszałem, że niektórzy, wychodzący z określonych założeń metodologicznych kulturoznawcy potrafią jakoś opisane powyżej wrażenia zneutralizować, traktując teksty w oczywisty sposób złe jako zabawne w gruncie rzeczy kurioza, groteskowe zapisy rażącej niekompetencji, które wymagają w pierwszej kolejności rzetelnych badań i czułej opieki ze strony kogoś, kto tekstu kultury nie osądza. Nie mają przy tym znaczenia ani instytucjonalne machiny, ani marketingowe kampanie, które takie potworki zrodziły i wypromowały.

Ja, przeciwnie, chcę się w poniższym tekście trochę pokłócić. Opisane powyżej wrażenia – wchodzę teraz w zawsze niebezpieczny krytycznoliteracki ekshibicjonizm – stały się dla mnie osobiście ostatnio wyjątkowo dojmujące, a ich apogeum był kontakt z magazynem „Chimera” (piszę ten szkic w momencie, w którym wiele osób jeszcze nie wie o jego istnieniu, więc wyjaśniam – tak, ktoś „wskrzesił” ten legendarny tytuł, szczegóły nieco dalej); doprecyzujmy może zresztą – z magazynem jako z konceptualną (oraz ideologiczną) całością, a także z niektórymi pomieszczonymi w nim tekstami, bo inne (choćby wiersze Grzebalskiego, proza Pasewicza, Rudnickiego, Wiedemanna i Springera, recenzja Pindla, opowiadanie Andrija Lubki w tłumaczeniu Zadury) są jednakowo interesujące w każdych okolicznościach.

Ale zanim do „Chimery” (nawet nie „nowej” – ot, „Chimery” po prostu) przejdę, rozciągnę jeszcze nieco wstęp, by właściwy wywód zacząć od innego, bardzo symptomatycznego wypadku prasowego – numeru tygodnika „Wprost” z 21 stycznia 2013, który wywołał zresztą niemałą burzę medialną. Jeden z wydrukowanych w nim wywiadów (spod pióra pani Marty Bratkowskiej, którego należy najwyraźniej unikać jak ognia) opisuje historię obciążonego różnymi problemami, pozostającego w co najmniej chwiejnym stanie emocjonalnym nastolatka, który miał „pod wpływem marihuany” popełnić samobójstwo. Nie ma sensu ciągnąć rozpętanej w mainstreamie dyskusji nad oczywistym absurdem tez postawionych w tej opowieści rodem z „Miesięcznika Egzorcysta”. Ważne jest to, że historia we „Wprost” została opowiedziana z perspektywy matki; a może powinienem napisać Matki, by zasugerować pojawienie się pewnego archetypu; absolutnie nie po to, by kpić z czyjegoś dramatu – Matki, która przeżyła tragedię (Tragedię) związaną ze śmiercią własnego syna (Syna).

Jak wiadomo nie od dziś, korelować można wszystko ze wszystkim – a przyczynowość zostawić nudnym akademikom. Gdy po masakrze w Sandy Hook (czyli w Newtown) niektórzy amerykańscy politycy i dziennikarze chcieli obciążyć odpowiedzialnością twórców „brutalnych” gier komputerowych, „Washington Post” opublikował wykres, z którego jasno wynikało, że na całym świecie liczba zabójstw dokonanych za pomocą broni palnej maleje wraz ze wzrostem wydatków na gry komputerowe na mieszkańca w danym kraju (ze Stanami jako niechlubnym wyjątkiem – pośrodku skali w kwestii wydatków, na samej górze pod względem zabójstw). „Washington Post” zrobił to, rzecz jasna, nie po to, by argument „przeciwników brutalnych gier” w prosty sposób odwrócić, ale by pokazać absurd tkwiący w takich próbach korelacji – wykres można wiarygodnie czytać tylko w ten sposób, że w bogatszych krajach (a także krajach o mniejszych nierównościach społecznych) popełnia się mniej morderstw za pomocą broni palnej, również ze względu na ograniczenia w jej dostępie.

Zazwyczaj pokrętne próby uzasadnienia przez korelację próbuje się potwierdzić, zasypując odbiorcę kolejnymi liczbami, dokładając do korelacji kolejne zjawiska, nakładając na siebie kolejne mapy, łącząc statystyki – powołując się na autorytet „naukowych metod”, „stwierdzonych faktów” i „danych” (względnie – „amerykańskich naukowców”). Nawet niektóre zagraniczne tabloidy – ze słynnym „The Sun”, nieistniejącym już „News of the World” czy świadomie przyjmującym formułę politycznego tabloidu „Huffington Post”, choć to inna półka – właśnie tak robią, przynajmniej czasem, przynajmniej jeszcze jakiś czas temu.

W wypadku „Wprost” korelację ma przekuć w przyczynowość nie autorytet statystyki, ale „osobiste doświadczenie” – tragedia matki, która straciła syna. Ta matka doświadczyła czegoś, czego większość czytelników – jak można zakładać – nie doświadczyła i nigdy nie doświadczy, chociaż rozumie powagę zdarzenia. Mamy do czynienia z perspektywą niemalże apostolską – z tą różnicą (toutes proportions gardées), że tutaj nikt nie zaprasza do (współ)uczestnictwa, nie niesie przesłania, po prostu dostarcza argumentów jednej stronie debaty publicznej. Matka nieżyjącego nastolatka coś wie, bo „przeżyła”; jest autorytetem, bo „ma” pewne doświadczenie; zabiera głos w dyskusji, bo „jej to dotyczy”. Nie łudźmy się, że chodzi tutaj o pogłębioną świadomość związaną z materialną zmianą, z pracą, z refleksją sprokurowaną przez autentyczną tragedię. Nie, matka z artykułu doświadczyła czegoś na tak zwanym gut level – my tam, rzecz jasna, nie dotrzemy, ale musimy zachować szacunek i trwogę, bo to jedyne lekarstwo na powszechną, jak wiadomo, znieczulicę (ponownie zaznaczę może – jeśli powyższe słowa brzmią dość ostro, to dlatego, że atakuję nie wspomnianą matkę, ale dziennikarkę, która mniej lub bardziej świadomie stworzyła taką narrację, zwyczajnie pasożytując na czyjejś tragedii).

W innym wypadku pseudo-doświadczeniowa argumentacja w rodzaju tej opisanej powyżej przekonałaby zapewne wielu czytelników – i w tym sensie dobrze, że „Wprost” zaliczył tak kompromitującą wpadkę, bo swoim nierzetelnym dziennikarstwem obnażył pewien mechanizm nadużycia, w ramach którego na co dzień wynaturza się, przekłamuje i obraca na wszelkie sposoby koncepcję „doświadczenia”. Nawet jeśli to pojedynczy wypadek (choć zapewne jednak nie pojedynczy), to bardzo znaczący: można sądzić, że tabloidyzacja mediów przyjmuje dziś częściej formułę „doświadczeniową” niż „pop-naukową”. A w konsekwencji: tygodniki opiniotwórcze (bo do takiej roli aspiruje „Wprost”) stają się raczej tygodnikami „stylotwórczymi”. Dalej – już mówiąc o „odnowionej” „Chimerze” – postaram się wyjaśnić, co przez to rozumiem.

***

Od czego jednak w tej „Chimerze” zacząć? Jest tu niemal wszystko, co da się wcisnąć do magazynu z pogranicza „kultury” i celebrity world (tłum. świat osobliwości) – wiersze, proza, wywiady (dwa – z Magdaleną Cielecką i z psychoterapeutką), felieton celebryty (Kuba Wojewódzki) i poważnego autora (Edward Pasewicz), ciekawostki, impresje, medytacje. Mieszanka to naprawdę niezwykła – jeśli gdzieś ma ziścić się postmodernizm, to chyba właśnie pod czujnym okiem pięcioosobowej redakcji, do której weszła między innymi głośna poetka polska, Agnieszka Wolny-Hamkało. Redaktorem naczelnym został z kolei Rafał Bryndal, którego nawet najbardziej życzliwy czytelnik może podejrzewać w tej chwili o dziwne ambicje kolekcjonerskie (w dziedzinie „tytuły znanych czasopism przedwojnia”). Pierwszy numer jest poświęcony narcyzmowi i jego różnym kontekstom; niestety, nawet temat „Chimery” został wybrany jakby na siłę, na modłę tematów nazbyt wielu konferencji studencko-doktoranckich, gdzie do bardzo ogólnych haseł przypina się najróżniejsze wystąpienia, związane z tym, czym w danym momencie poszczególni referenci się zajmują. Narcyzm można więc wziąć i „z religii”, i „z psychologii”, i potraktować jako pretekst do rozważań o prawach zwierząt oraz perspektywie nieantropocentrycznej.

Może więc szybki przegląd treści zacząć od noty od naczelnego? Trudno jednak powiedzieć, co obrać za punkt wyjścia w samym wstępniaku – może pierwsze kilka zdań, które brzmią jak wstęp do „Yogi w weekend”:

Ubezwłasnowolnieni przez automatyzację wszystkiego, co tylko możliwe, i rozpieszczeni nadmiarem udogodnień popadamy w niebezpieczną ekstazę wolnego czasu, która może powodować powikłania życia emocjonalnego. W wielu przypadkach może rodzić frustracje i komplikować nam życie osobiste. Nuda nas wykańcza.

albo jednak dalszą części, w której naczelny Bryndal wydaje się uprawiać uprzedzającą autokrytykę:

By dotrzeć do jak największej rzeszy odbiorców, liczy się w tym propagowaniu szczególna łatwość dostępu i prosty sposób przekazu. Im więcej wygody w obcowaniu z byle czym, tym lepiej. Najbardziej liczą się propozycje niewymagające od nas zbyt wielkiego wysiłku.

Potem jest niewiele lepiej – sformułowanie „coraz mniej wokół metafory” mogłoby się podobać w manifeście jakiejś przedwojennej grupy literackiej, ale nie w takim otoczeniu:

Wolny czas nas rozleniwia, nawet jeśli spędzamy go całymi godzinami na siłowni. Wprowadza w stan otępienia, który sprawia, że mamy kłopoty ze zrozumieniem nawet prognozy pogody. Coraz mniej wokół metafory i inteligentnego dystansu zarówno do tego, co w nas samych, jak i do tego, co się dzieje za oknem. Wszechobecna ignorancja i dewaluacja słowa doprowadziły do tego, że zaczyna się ze szczególną atencją doceniać rzeczy naprawdę wartościowe.

Zapalczywe demonizowanie wolnego czasu wiele mówi o perspektywie, z jakiej wypowiada się redakcja. Jednak najzabawniejsze okazuje się mimo wszystko wyjaśnienie, dlaczego nowy magazyn nosi akurat taki tytuł:

Nie bacząc na utyskiwania tych wszystkich, dla których tego typu przedsięwzięcia nie mają rynkowego sensu, chcemy wydawać pismo, które w choć małym stopniu nawiąże do chlubnych tradycji tego historycznego tytułu. Nie czujemy się jednak spadkobiercami wybitnych autorów, którzy byli twórcami ówczesnej „Chimery”. Jedno, co nas z nimi łączy, to umiłowanie literatury i pragnienie, aby pismo prezentowało wysoki poziom artystyczny. Zostaliśmy zauroczeni słowem „chimera”, które wydaje się adekwatne do naszych czasów. Każdy z nas powoli staje się bowiem potworem przybierającym rozmaite pozy, by okiełznać coraz bardziej skomplikowaną rzeczywistość. Jestem pewny, że nasze pismo, jeśli jej jeszcze bardziej nie zagmatwa, to przynajmniej zrobi na kim trzeba wrażenie.

Zauroczenie słowem – to przecież wspaniałe. Cieszy też – bo czy może nie cieszyć? – fakt, że naczelny Bryndal odnotowuje, że czasopismo „Chimera” już kiedyś istniało. Każdemu jego motywację (czy też – każdy ze swoją motywacją), chciałoby się powiedzieć.

***

Nie chodzi mi o to, żeby wyzłośliwiać się pod adresem Bryndala za to, jak potraktował legendarne czasopismo przedwojnia. Owszem, wstępniak „Chimery” okazuje się nabrzmiały niezamierzoną groteską, ale symptomatyczny dla pewnej konkretnej perspektywy ideowej, która wyłania się i umacnia na kolejnych stronach magazynu; „Chimera” ma bowiem, jak sądzę, i wyraźne ideologiczne (powiedzmy ugodowo: „ideowe”) nastawienie, i pewien cel (w sensie zarówno zadania, jak i targetu), i szereg założeń dotyczących społecznej oraz egzystencjalnej roli literatury. Innymi słowy – chociaż trudno traktować na poważnie większość treści pomieszczonych w magazynie, warto się przemóc i zajrzeć doń nieco głębiej, bo całościowa krytyka może okazać się nad wyraz konstruktywna.

Wróćmy do słów, którymi redaktor naczelny zamyka wstępniak.  Odnotowanie faktu, że jakaś „Chimera” kiedyś już istniała, jest jednak w zgodzie z pewnym określonym minimum, które redakcja zachowuje aż do ostatniej strony, a które nazwałbym minimum profesjonalizmu. Nie chodzi jednak – trzeba zaznaczyć od razu – o pewien poziom fundamentalnej przyzwoitości czy dziennikarskiej rzetelności. W ogóle nie chodzi o „poziom” ani „jakość” tekstów – jeżeli już, to o wiarygodność, ale rozumianą w kategoriach skrajnie oportunistycznych – o wytworzenie sytuacji, w której czytelnik przyznaje temu czy innemu autorowi pewien autorytet, „daje mu wiarę” i ogólnie rozumiane prawo do wypowiedzi. Naczelny odwołuje się więc do „zauroczenia słowem”, krytykuje popkulturową sieczkę serwowaną nam w telewizji (kto nie zgodzi się z ogólnymi ramami jego diagnozy?), powołuje się na czytelniczą pasję, a w opisie pracy, jaka czeka całą redakcję, umieszcza w zasadzie sugestię własnego (i swoich kolegów) poświęcenia „dla kultury”. Może Bryndal nie mówi nic konkretnego, ale za to bardzo stara się zaprezentować w roli naczelnego; jego wysiłki nie skupiają się ani na zainicjowaniu sporu (bo jak się kłócić z tym, że dobre jest lepsze od złego), ani na opisania profilu magazynu (który ma nie być tym, co we współczesnej kulturze jest niedobre), a jedynie na swoistej konferansjerce – na pokazaniu, że „Chimera” jest magazynem kulturalnym, a Rafał Bryndal jej naczelnym (świadomym tego, że kiedyś istniała inna „Chimera”). Póki kultura pozostaje ogólnym tematem, nieważne jest, co się o niej mówi. W zasadzie wstępniak mógłby składać się wyłącznie z „odnotowań”, zastrzeżeń i komunałów na temat rynku medialnego.

Czytelnik ma w ogóle wrażenie, że strasznie duża nadwyżka pracy, czasu, „sił twórczych” została w magazynie Bryndala przeznaczona na usprawiedliwienie tego, że magazyn istnieje i że pojawiają się w nim takie a nie inne teksty. Nie maltretujmy jednak dłużej naczelnego – łatwiej dostrzec to zjawisko we „właściwej” części magazynu.

Czemu innemu jak nie prostemu komunikatowi: „czytasz magazyn kulturalny” miałaby służyć zamieszczona tuż za spisem treści „Kronika”? Oto garść informacji i przemyśleń z tej właśnie rubryki:

Nauczycielka jednego z polskich gimnazjów oburza się na treść „Buszującego w zbożu”, bo jego bohater traktuje miłość przedmiotowo.

albo:

Jesień to czas nagród literackich. Wręczono Nobla, Angelusa, Nagrodę Nike… Mnóstwo nagród, które starczą nie tylko na spłatę długów.

albo:

Internet ujawnia, że istnieją silne związki między byciem pisarzem a chorobami psychicznymi. Słynni ludzie pióra borykali się m.in. z depresją, schizofrenią, zespołem Aspergera.

Oczywiście – nie każdy może być Marcinem Sendeckim, którego „W tym tygodniu nie piszemy o…” z dawnego „Przekroju” było wzorem takiej otwierającej rubryki. Jednak pomijając erudycję i elokwencję wzmiankowanego trzeba zauważyć, że różnice sięgają poziomu fundamentalnego: „Przekrój” zaczynał się dzięki Sendeckiemu zbiorem komentarzy naprawdę ciętych i złośliwych, często dość jednoznacznych (co nie znaczy, że mniej błyskotliwych), proponujących konkretne spojrzenie na wydarzenia bieżące. Gdy autor „Parceli” i „22″ wchodził w rolę redaktora „Przekroju”, stawał się nawet po trosze moralizatorem – ale był to moralizator najwyższej próby, dydaktyk ze starej szkoły, zachowujący równocześnie dystans do własnej roli, wspaniałe poczucie ironii, przewrotne spojrzenie na świat. Tymczasem „Kronika” z „Chimery” jest prostym wyliczeniem zdarzeń i pseudo-ciekawostek z wyimaginowanego „życia literackiego”, które niczemu nie służą, niczego nie komentują, stanowią wyłącznie pretekst do kolejnego cokolwiek żenującego dowcipu (oczywiście, jest i dyżurny żart o seksie, i dyżurny żart o kupie):

27 października obchodziliśmy kolejne urodziny tragicznie zmarłej w 1963 roku poetki i pisarki Sylvii Plath. Pozostawiła po sobie świetne wiersze, wybitną powieść „Szklany klosz” i mnóstwo cytatów. Wśród nich taki: „Nic tak nie śmierdzi jak kupa niewydanych manuskryptów”. No proszę, a w Polsce często całkiem odwrotnie.

albo:

Związki Starego Kleparza z literaturą? Proszę bardzo. Gościem tegorocznego Festiwalu Conrada był noblista Orhan Pamuk, który pomimo swoich wielu literackich obowiązków zdążył odwiedzić słynny krakowski targ. Po tym wydarzeniu Stary Kleparz dostał setki lajków. Głównie od Ormian. Turcy gremialnie go zdissowali.

***

Swoiste „staranie o legitymizację” wybrzmiewa jednak w pełni dopiero w tekstach konkretnych i autorskich. Przykładem niech będzie wywiad, który poetka Agnieszka Wolny-Hamkało przeprowadziła z psychoterapeutką Barbarą Biernacką. Pierwsze trzy zdania:

AWH: Narcyzm potocznie kojarzy się z samouwielbieniem i egocentryzmem. Jaka jest kliniczna definicja tego zaburzenia?

BB: To zaburzenie polega na fałszywym self, czyli fałszywym obrazie siebie, który dziecko nabywa w rodzinie.

Urzekająco proste i fachowe . Z ostatniej strony wywiadu z psychoterapeutką dowiadujemy się z kolei, że „każdy z nas jest mordercą Chrystusa”, a spod stołu wyskakuje alegoryczny Szymon Hołownia. Ten wątek pojawia się w związku z książką Wilhelma Reicha „Mordercy Chrystusa”, która stanowi coś w rodzaju dyżurnego odwołania do kultury (w końcu – książka!); w całym wywiadzie wyczuwa się zaś przede wszystkim nieznośny, ostentacyjnie „żargonowy” ton, który niczemu (w warstwie, nazwijmy to, „treści”) nie służy. Ani po stronie Biernackiej, ani  Wolny-Hamkało nie znajdziemy jakichś odkrywczych tez czy problematycznych pytań. Wnioski z rozmowy są w zasadzie trzy: każdy jest trochę narcyzem; należy coś z tym (z)robić; ale trzeba zachować zdrowy rozsądek i zdobyć się na autoakceptację. W obliczu tak groteskowo błahych konkluzji istotna staje się raczej swoista językowa nadwyżka, pseudo-psychologiczna maniera, która sama przez się ma udowodnić, że teraz rozmawiamy o poważnych sprawach z pewnej psychologicznej perspektywy. Nic nie zostaje powiedziane, ale czytelnik (przynajmniej w zamierzeniu) trwa w poczuciu, że przeczytał wywiad poetki z psychoterapeutką. Pełna samozwrotność, doskonała wsobność: tak, jak naczelny „Chimery” nie musi odnosić się do tradycji literackich (i do historycznej „Chimery”), tylko przekonać czytelników, że tworzy magazyn o kulturze, tak psycholożka nie musi odwoływać się do psychologii, tylko pozostawić po sobie wrażenie – przekonać nas, chociaż nie o przekonanie do jakiejś racji tu chodzi – że jest psycholożką. Poza tym nikt nas do niczego nie namawia, nie zachęca do krytycznego spojrzenia na cokolwiek, nie zmusza do wyjścia poza obszar „zdrowego rozsądku” i prostych intuicji – nie wprawia w żaden sposób w dyskomfort. Przeciwnie – czytelnik, który przed lekturą miał pewien zbiór założeń odnośnie tego, czym jest narcyzm, miłość własna, etc., znajdzie w „Chimerze” tylko potwierdzenie tych założeń – sygnowane takim czy innym nazwiskiem. Skutecznie zneutralizowane zostają nawet dobre teksty, ale o tym nieco dalej.

Mechanizm potwierdzania istniejących presupozycji został przez twórców magazynu tak dopracowany (zakładam, że bezwiednie – akurat tu nie posądzam ich o złą wolę), że kolejne teksty – choć nie wszystkie, patrz: Grzebalski, Pindel, etc. – różnią się wyłącznie perspektywą, tymczasem ich szeroko rozumiana treść jest bliźniaczo podobna. Mówiąc wprost: z felietonu Kuby Wojewódzkiego, artykułu Rafała Bryndala (który został opublikowany obok wstępniaka – ale nie będę już cytował) oraz wywiadu z psychoterapeutką wynika w zasadzie to samo. Z kolejnych artykułów dowiadujemy się więc, że miłości własnej jest we współczesnym świecie (i w mediach) za dużo, ale że trochę musi jej być, a jak jest jej za dużo albo za mało, to jest źle i coś z tym trzeba zrobić – zasadniczo: być sobą, tylko lepszym. Różnica objawia się właśnie w perspektywie (Wojewódzki to Wojewódzki, terapeutka to terapeutka, Bryndal to – jakby na to nie spojrzeć – nadal Bryndal) oraz w żargonie, który stanowi wszak coś innego niż język, chodzi bowiem tylko o legitymizującą daną wypowiedź kodowaną nakładkę, szablon umożliwiający zrozumienie jednoznacznego tak czy inaczej przekazu. Nie jest przy tym tak, że autorzy reprezentują, jak to bywa w różnych tygodnikach i dziennikach opinii, tę samą „linię” światopoglądową ustaloną – według najlepszych partyjnych modeli – w gronie redakcji. Łatwo mi uwierzyć, że Bryndal, Wojewódzki i Wolny-Hamkało naprawdę mają mniej więcej to samo do powiedzenia w temacie miłości własnej; jednak ich opinie nie stanowią „jedności”, tylko w bardzo zgrabny sposób się dopełniają: Bryndal jest Naczelnym i felietonistą refleksyjnym, Wojewódzki felietonistą-prowokatorem i celebrytą, a Agnieszka Wolny-Hamkało dociekliwą reporterką o wszechstronnych zainteresowaniach. Zaś psychoterapeutka Barbara Biernacka pozostaje, rzecz jasna, bez reszty psychoterapeutką.

Na pewno można – i warto – opisać powyższe zależności w zasugerowanych kategoriach doświadczenia i tożsamości; różnica perspektywy i kodu (czy też tonu) wypowiedzi składa się w gruncie rzeczy właśnie na różnicę tożsamościową – psychoterapeutka, celebryta i poetka mówią to samo, ale przecież są kimś innym. Dzięki temu poszczególne perspektywy umacniają się nawzajem, a razem – umacniają głównie przekonania, które czytelnik do tekstu już wniósł. Ich podstawową funkcją jest nie tyle dialog z czytelnikiem, co wymiana doświadczeń podobna do terapii grupowej z hollywoodzkiego filmu: pokazujemy sobie nawzajem, że z naszych różnych ról życiowych i doświadczeń wynikają podobne wnioski, dzięki czemu wszyscy czujemy się lepiej. Nawet Kuba Wojewódzki, kiedy konstruuje felieton ze zużytych i egzaltowanych komunałów – tak, że nie potrzeba żadnego wysiłku, by przystać na jego ogólne tezy – ma, w domyśle, doświadczenia w jakiś sposób zgodne z doświadczeniami czytelnika (zachodzi więc transakcja wiązana: on staje się trochę bardziej zwykłym człowiekiem, my stajemy się trochę bardziej jego kumplami „po doświadczeniu”). Jak można się spodziewać, przedkładając „dzielenie się” (to fraza przechwycona dziś przez tożsamościowe słowniki) swoimi przemyśleniami o narcyzmie nad mówienie czegoś konkretnego, autorzy doprowadzają do sytuacji, w której narcyzm staje się nie tylko tematem artykułów, ale również ich emocjonalną dominantą. Trudno nie uznać za symptomatyczny pewnego zabawnego efektu edytorskiego – otóż temat numeru nadrukowany jest na każdej stronie w pierwszej, tematycznej części „Chimery”; około trzydzieści razy – „narcyzm”, „narcyzm”, „narcyzm”…

Do innej zabawnej sytuacji prowadzi perspektywa tożsamościowo-doświadczeniowa w rozmowie Rafała Bryndala z Magdaleną Cielecką. Tutaj trzeba zacytować:

RB: Philip Roth to jeden z najwspanialszych żyjących pisarzy.

MC: No chyba tak, chociaż tu spierałabym się, bo ja uwielbiam J. M. Coetzeego.

To przykre, że aktorka nie wypada w „autentycznej” rozmowie przynajmniej w połowie tak dobrze, jak w rozmowie odegranej; spróbujmy jednak wyciągnąć z tego ponownie jakieś wnioski. Czy uznanie dla pisarskiego talentu Rotha kłóci się z sympatią dla Coetzeego (i na odwrót)? Nie. Czy między tymi pisarzami zachodzi jakiś głęboki spór światopoglądowy? Trudno powiedzieć – wymagałoby to głębszej lektury, o jaką Bryndalowi i Cieleckiej chyba jednak nie chodzi (mogliby przywołać np. popełnioną przez Coetzeego recenzję z „Nemezis” Rotha , która była jednak dość pozytywna). A o co chodzi? Oczywiście, moglibyśmy odpowiedzieć, że aktorka chce pochwalić się znajomością tego czy innego autora; to byłoby jednak zbyt proste. Proponuję inny obraz sytuacji, osadźmy go – dla ułatwienia – w jakiejś modnej kawiarni. Albo – jeszcze lepiej – w przedziale kolejowym. Osoba A czyta, dajmy na to, nową powieść Olgi Tokarczuk (książka nienaturalnie uniesiona tak, żeby było widać okładkę, jedna ręka nonszalancko oparta na stoliku, głowa lekko odchylona na oparciu – tryb lektury stworzony specjalnie dla tzw. literatury środka); osoba B – ta sama postawa, te same gesty – trzyma w ręku recenzowany przez „Newsweek” reportaż. Nie dyskutują, nie wdają się w rozmowę – z zewnątrz mogą wyglądać identycznie – ale różnica między nimi jest w pewnym sensie czystą różnicą tam-tutaj, różnicą pewnego stylu, jednak nie w sensie „gustu”, a „stylu bycia”, jałową (i pozbawioną potencjału sporu) różnicą wyprodukowaną po to, by każdy mógł czuć się odpowiednio indywidualnie. Zresztą może ta różnica ma jeszcze inne fetysze, jakieś dodatkowe atrybuty: kubki kawy z różnych sieciówek, różne marki telefonów. Zaznaczmy jeszcze raz: nie chodzi o różnicę konfliktogenną, między czytelnikami A i B nie rodzi się niechęć ani antypatia, raczej przeciwnie – to taka relacja, jaką tworzą Bryndal z Cielecką, nie mówiąc nic o niczym; albo taka, jaką zawiązują na moment postaci z „Kochanie, zabiłam nasze koty” Masłowskiej, gdy dyskutują bez dyskusji o skrajnie poza-mainstreamowym wernisażu sztuki awangardowej. Bohaterowie dialogu skupiają się na zademonstrowaniu swojego sposobu bycia. To kwintesencja sporu celebryckiego, który jest jednak dostępny zwykłemu człowiekowi.

„Chimerę” czyta się przy tym dużo łatwiej, jeśli ograniczyć się do „dzielenia doświadczeń” z autorami – i potwierdzania własnych presupozycji. Co więcej, wydaje się, że w złowieszczy i przygnębiający sposób nawet tu pojawia się jakaś wynaturzona postać Barthesowskiej przyjemności tekstu; moglibyśmy nazwać ją umownie przyjemnością magazynu (w sensie np. „magazynu kulturalnego”). Z jednej strony prowadzi to, niestety, do zmiany optyki przy opublikowanych w „Chimerze” tekstach naprawdę wartościowych; z drugiej strony tam, gdzie samozadowolenie jest nie tylko tematem, ale i celem, można się w gruncie rzeczy spodziewać niezłej zabawy.

Tymczasem czytelnik w minimalnym stopniu krytyczny poza materiałem do wspomnianej „konstruktywnej krytyki”  znajdzie frajdę gdzie indziej. Jest taki moment w wyreżyserowanej przez Polańskiego ekranizacji „Rzezi” Rezy, kiedy fenomenalny skądinąd Christoph Waltz zwraca się do Johna C. Reilly’ego: „Please, keep stroking your ego. It’s beautiful” – wspaniale przeciągając „ju” w ostatnim słowie. Cóż, może nie do końca o to chodzi w „Chimerze” – ale trochę jednak o to.

Jedno, na co czytelnik krytyczny musi zwrócić uwagę, to by nie oprzeć swojej krytyki na tych samych kategoriach doświadczeniowych, od których wychodzą redaktorzy „Chimery”. Jeśli Wojewódzki czy Bryndal piszą felietony dlatego, że są celebrytami, to nie krytykujmy ich za to, że nimi są, ale za to, że z celebryctwa czerpią legitymację dla swoich wypowiedzi – oraz, rzecz jasna, za to, że nie mają nic do powiedzenia.

 

***

Najbardziej wyrazisty przejaw „tożsamościowej dominanty” przybiera postać szantażu emocjonalnego; zresztą redakcja „Chimery” podsuwa nam pod nos przykład tak jaskrawy, że nie za bardzo wymaga on komentarza. Bezpośrednio po świetnych wierszach Mariusza Grzebalskiego znajdujemy wiersz Goni Wielochy z takim dopiskiem (pisownia oryginalna):

Gonia Wielocha nasza bliska koleżanka. Jedna z najlepszych polskich charakteryzatorek. Piękny człowiek. Zmarła niedawno po ciężkich zmaganiach z chorobą nowotworową. Dziękujemy Mateuszowi Motyczyńskiemu za udostępnienie wiersza.

Zapytam może nieco brutalnie: czemu służyć ma wiersz z takim dopiskiem, szczególnie umieszczony w magazynie jako wiersz, a nie np. jako część wspomnienia o zmarłej osobie? A jeśli służy temu, czemu służy obecność w „Chimerze” innych wierszy i próz – to po co ten dopisek? Warto trzymać się zasady lektury niebezinteresownej i zapytać, co z tym wierszem lub dopiskiem mamy zrobić. Uczcić pamięć zmarłej? Zwrócić uwagę na jej twórczość? A może po prostu „przeżyć” ten wiersz, „doświadczyć” go, „wejść z nim w kontakt” bądź – co nie brzmi najzręczniej – po prostu „poobcować” z nim?

Takie pozornie banalne pytania są konieczne, bo redakcja „Chimery” dopuściła się w tym miejscu wyjątkowo paskudnego chwytu – co może najgorsze, prawdopodobnie bez złych intencji. Nie łudźmy się – mamy do czynienia z czystej wody szantażem emocjonalnym, jednak takim nienastawionym na mierzalny zysk, wzrost sprzedaży, zwycięstwo w debacie. Szantażuje się nas, bo tak przedstawiony wiersz nie może się nie podobać; a jeśli się nie podoba, to tylko dlatego, że tak czy inaczej przyznajemy mu rację bytu („nie podoba mi się, ale rozumiem, że opublikowali go w takiej formie…”). Jedyną legitymizacją dla jego obecności jest przy tym specyficzne kryterium tożsamościowe – fakt, że napisał go ktoś, kto zmarł na raka. Jeśli cały mechanizm wydaje się wyjątkowo manipulacyjny, to nie dlatego, że wiersz Wielochy nie powinien był zostać napisany – takie twierdzenie byłoby dalekim uogólnieniem – ale dlatego, że o ile nie broni się sam (a nie broni się), to nie powinno się na siłę wprowadzać go do przestrzeni życia literackiego za pomocą ustalonej konwencji, przeznaczonej też dla „samodzielnych” czy „tych właściwych” wierszy. Jeśli zaś już się go tam wprowadzi – trzeba pozwolić czytelnikowi na jakiś rodzaj sprzeciwu wobec samej obecności tego tekstu. Stwierdzenie, że jakiś tekst nie powinien był zaistnieć (w obszarze „literatury”), jest integralną częścią lektury i doświadczenia (tak, doświadczenia) czytelniczego; warto o możliwość tego stwierdzenia walczyć. Nie znaczy to, że ktoś, kto po lekturze wyjątkowo złego tomiku poezji ma ochotę zabronić autorowi dalszych publikacji, powinien mieć możliwość instytucjonalnie narzucić swoją wolę szerszej społeczności. Jednak odmowa prawa do istnienia tekstu – stwierdzenie, że dzieło nie powinno było zaistnieć – jest środkiem radykalnego sprzeciwu i oporu czytelniczego, który nie pozwala literaturze się spetryfikować, gdyż ciągle przedstawia ją jako zbiór zrealizowanych i niezrealizowanych możliwości, a nie – koniecznych faktów. Określone konwencje każą nam – ze względów, które warto byłoby osobno omówić – ubierać tego typu sądy w nieco łagodniejsze frazy, gdy wypowiadamy się publicznie; to jednak nie znaczy, że nie są one istotnym elementem recenzji, polemik, dyskusji. Wiersza osoby zmarłej na raka – gdy zostaje zaprezentowany jako wiersz osoby zmarłej na raka – nie można ani ocenić, ani odrzucić, ani przedyskutować. Nie chodzi tylko o to, że w takiej sytuacji nie da się o poezję „pospierać”, skonfliktować światopoglądowo; prymat jednego, tożsamościowotwórczego doświadczenia zabił możliwość drugiego – doświadczenia estetycznego.

Można pewnie zarzucić mi, że (zbyt) ciężkie i rozbudowane zarzuty kieruję pod adresem redakcji ze względu na oczywisty, drobny bądź głupi błąd, który da się opisać jako prosty szantaż emocjonalny. Oczywiście, trochę tak jest. Rzecz w tym, że zazwyczaj jedyną reakcją na takiego rodzaju szantaż jest odejście od stołu – rozmowę można zerwać, zarzucając rozmówcy właśnie szantaż emocjonalny, ale trudno rozmontować tę wyjątkowo popularną pułapkę tak, by móc kontynuować dyskusję. Innymi słowy, stwierdzenie, że coś jest szantażem emocjonalnym, niewiele daje temu, kto jest szantażowany. Warto więc zasadniczo błahy wypadek (jak ten w „Chimerze”) potraktować jako poligon doświadczalny i, na poczet przyszłych dyskusji, próbować pułapkę na różne sposoby rozbrajać, co stanowiłoby swego rodzaju projekt polityczny.

***

Zupełnie pominąłem powyżej kuriozalny tekst Jacka Krawca o prywatnym mecenacie jako sposobie finansowania kultury; autor wychodzi od obrony wystąpienia Leszka Balcerowicza na Polskim Kongresie Kultury w Krakowie w 2009 – a potem jest już tylko zabawniej. Tekst jest tak skończenie bezproduktywny, niepoparty niczym poza „intuicyjnie zrozumiałymi” i branymi „na zdrowy rozum” twierdzeniami w stylu Janusza Korwin-Mikkego, że po prostu nie za bardzo chce się o nim pisać. Dlatego, ryzykując niegrzeczny i nieładny publicystyczny chwyt, nawet tego tekstu nie zacytuję (piszę to wszystko mając świadomość, że kilku znajomych poetów – i to naprawdę niezłych poetów – stanęłoby w obronie tego pana; dlatego zresztą przestałem rozmawiać z nimi o polityce). Osobno warto byłoby na przykład przyjrzeć się kontekstom, w jakich pojawia się w „Chimerze” pojęcie „zwykłego człowieka”, ale to temat na inną okazję.

***

Jakie wnioski możemy wyciągnąć z lektury lajfstajlowo-kulturalnego magazynu „Chimera”? Odkładając nawet na bok wątek szantażu emocjonalnego, powiedzmy od razu wprost: kultura podtrzymywana i napędzana przez lajfstajl to pożywka dla prawicy, szczególnie tej „tożsamościowej” – jak w Polsce. Wiążąc kulturę z kategorią tożsamości (i stylu życia), autorzy uwiarygodniają sztuczne podziały kulturowe oparte na tej kategorii, wynikające ze wzajemnego demonizowania się określonych grup społecznych. W gruncie rzeczy podbudowują więc iluzoryczną opozycję bojaźliwego katolika oglądającego w teatrze (o ile nie odprawiającego) co najwyżej „Dziady” w możliwie zachowawczej inscenizacji/aranżacji – i czytelnika postmodernistycznych powieści, palącego na okrągło marihuanę, oglądającego trzygodzinne filmy o Gertrudzie Stein (cyt. za „Shortbus”), pijącego kawę w Starbucksie (oczywiście) i organizującego w przerwach casualowe panseksualne orgietki dla znajomych wyborców Ruchu Palikota. Widać przy tym zresztą inny ważny mechanizm – kiedy ujmiemy społeczne (oraz interpretacyjne) opozycje w kategoriach lajfstajlu, zaczynamy obracać stereotypami – a katalog cech strony przeciwnej okazuje się nieskończenie otwarty i, w gruncie rzeczy, inkluzywny . Starcie tożsamości, kiedy już zachodzi, jest przez to tym bardziej cyniczne i brutalne; wroga konstruujemy bowiem dowolnie, a zarazem w taki sposób, by w niczym go nie przypominać – o ile czytelnik Rotha i czytelnik Coetzeego mogą współistnieć („konflikt bez konfliktu”) , o tyle już czytelnik „Gazety Polskiej” i czytelnik „Gazety Wyborczej” nie bardzo, a konflikt między nimi szybko staje się totalny i bezkompromisowy: jeden styl życia dąży do wyparcia drugiego.

I jeszcze jedno – jeśli jesteśmy w stanie podporządkować kryterium tożsamościowemu nawet dyskusję o kulturze w jej „niepopularnych” odmianach (a redakcja celuje przecież w rejestry „wysokie” i „ambitne”), to okazuje się, że kategoriami związanymi z doświadczeniem i tożsamością opisać można wszystko. Przestajemy odróżniać poglądy (czy też „idee”) od doświadczeń (czy też „tożsamości”) i kończy się – ni mniej, ni więcej, chociaż to związek bardzo niebezpośredni – na posłach prawicy, którzy domagają się „tolerancji dla swoich poglądów”, dla homofobii, ksenofobii, mizoginii, rasizmu, etc., gdyż nie widzą zasadniczych różnic między tymi dwoma rejestrami. Potocznie rozumiana „kultura” pozostaje jednym z ostatnich pól, w którym broni się subtelnych różnic między pojęciami i ideami, a zarazem laboratorium pozwalającym na pogłębianie świadomości języka. Jeśli „odpuszczamy sobie” pracę nad językiem w dyskusji o kulturze, to skazujemy się na zupełne pomieszanie pojęć i porządków; dlatego musimy mówić nie tylko z różnych pozycji, ale i różne rzeczy – podważać, problematyzować i dywersyfikować – a to magazynowi Bryndala się nie udało.

Jak wspomniałem, w pierwszym numerze „Chimery” pomieszczono również teksty dobre i bardzo dobre. Zresztą samo wyliczenie nazwisk robi wrażenie: Grzebalski, Pasewicz, Wiedemann, Springer, Pindel, a to nie wszyscy. Dlaczego np. świetne jak zwykle wiersze Grzebalskiego nie ratują czasopisma?

Myślę, że mamy do czynienia z pewnym błędnym kołem: czytelnik, który doceni wiersze Grzebalskiego i prozę Springera, raczej „odbije się” od omówionych przeze mnie tekstów; mógłby w zasadzie wyrwać z „Chimery” interesujące go strony. Z kolei ci, którzy przetrawią teksty z pierwszej połowy numeru (tam zgromadzono część „tematyczną”), będą mieli całą resztą odpowiednio „ustawioną”, opracowaną, naświetloną z właściwej strony i poprzedzoną obszernym wstępem. Na zabiegi retuszujące składa się spora część magazynu: wstępniak i „Kronika”, celebryckie felietony, ale również zabiegi edytorskie: kolejność publikacji, proporcja tekstu do ilustracji, użycie „ramek” i wytłuszczonych lidów.

Nawet świetną literaturę da się, niestety, spacyfikować tak, jak robią to Bryndal i spółka – dzieje się to na co dzień w szkole, bardzo często również na uniwersytetach. „Chimera” przyjęła rolę nauczyciela-biurokraty z XIX-wiecznej powieści; jej zadaniem jest ustawienie, dopasowanie, uładzenie tekstu tak, żeby służył uwiarygodnieniu tego, co „już jest” (pewnego zbioru przekonań oraz „stylu życia”), a nie jakimś krytycznym czy subwersywnym działaniom. Oczywiście uczeń uparcie „niedopasowany” i niedający się podporządkować może z nauczycielem walczyć (a z „Chimery” wyrwać to, co go interesuje), ale ambicje takiego ucznia będą, jak się zdaje, dużo wyższe niż przeciętnego polskiego czytelnika (z) klasy średniej. Kontakt z kulturą jest dla tego ostatniego – i w tym kontekście magazyn Bryndala sprawdza się znakomicie – po części obowiązkiem, ale w większej mierze pewnym obszarem „sukcesu życiowego” – takim samym, jak do niedawna samochód, mieszkanie w centrum dużego miasta, własne „drobne przedsiębiorstwo”, zagraniczne wakacje, etc. Taki czytelnik z chęcią poprzestanie na pewnym minimum, które uspokoi jego sumienie i pozwoli odhaczyć rubryczkę „kultura” w grafiku na dany kwartał.

Oczywiście – modelowy „czytelnik z klasy średniej” nie istnieje, bo ma różną płeć, różne korzenie, miejsce zamieszkania, etc. Jednak „Chimera” – jak wiele podobnych inicjatyw w polskiej kulturze – tworzy go na bieżąco, daje mu rację bytu, pozwala mu powstać jako pewnemu jednolitemu bytowi; a gdy już powstanie, sprawia, że jego istnienie wydaje się czymś zupełnie naturalnym. Magazyn Bryndala jako całość, od swojego lajfstajlowego profilu, przez rozmowę z psychoterapeutką, aż po neoliberalne wypociny o „prywatnym mecenacie”  jest bowiem bardzo spójnym i ideologicznie nasyconym tworem, jest też wyraźnie stargetowany. Jego modelowy czytelnik będzie oczekiwał tego, co redakcja jest w stanie zaproponować – „rozważań o życiu” podbudowanych „własnymi doświadczeniami” oraz „rozmową o książkach”. „Chimera” jest puszczonym w ruch stereotypem, który ma posłużyć głównie – co dość ironiczne – umocnieniu polskiej klasy średniej w jej lekturowo-kulturalnym samozadowoleniu. Chciałbym móc przekonać siebie samego, że tych kilku spośród moich ulubionych autorów, którzy podjęli współpracę z „Chimerą”, będzie działać w charakterze sabotażystów i dywersantów na tyłach wroga. Obawiam się jednak, że metafory szkolne okazują się zwykle mimo wszystko bardziej trwałe od militarnych.

Nawet z takich obserwacji możemy na szczęście wyciągnąć jakieś konstruktywne wnioski; choćby takie, że jednym z głównych zadań krytyki pozostaje nadal wzbudzanie niepokoju u czytelnika – zwracanie mu uwagi na wszystkie te siły działające w tekście, które mogą go wytrącić z letargu, wypchnąć ze stanu samozadowolenia, poruszyć i zdestabilizować. Trochę inspirując się Brzozowskim, krytyka powinna nadal skłaniać do pracy i samodzielności, do stawiania czoła temu, co nieoswojone; powinna mieć jednocześnie coś z trickstera, tak, by opowieściami o literaturze (a więc opowieściami o opowieściach) świadomie wywodzić odbiorcę w pole i zmuszać do nieustannej zmiany perspektywy.

Ostatecznie w „Chimerze” najgorsze i najbardziej szkodliwe nie jest bowiem to, że łączy kulturę z kwestiami lajfstajlu; ani to, że w żenująco zły sposób nawiązuje do legendarnego tytułu; ani nawet to, że pasożytuje na naprawdę świetnych autorach. Najgorsze jest to, że przesłaniem „Chimery” pozostaje bezczynność – spór bez sporu, literatura bez idei, lektura bez zmiany ani wpływu na życie. Oryginalna, Baudelaire’owska chimera była przynajmniej złowieszcza; ta, którą znajdziemy w Empikach, jest już tylko smutna.

„Tu i teraz” czyli poza peryferyjność.

Opublikowano przez admin, · Dodaj komentarz 

Z Janem Sową, autorem Fantomowego ciała króla – najlepszej książki roku 2012 zdaniem czytelników „Praktyki Teoretycznej” rozmawiają Kamil Piskała i Michał Pospiszyl [część II]

Michał Pospiszl, Kamil Piskała: Czy używanie teorii centrów i peryferii do interpretacji zjawisk we współczesnym kapitalizmie, w którym kapitał koncentruje się w dużo bardziej skomplikowany i niejednoznaczny sposób niż ten, który wynikałby z podziału na kraje centrum wyzyskujące kraje peryferii, nie wydaje Ci się pomysłem nieco już przebrzmiałym? I czy wobec tego nie należałoby się zastanowić nad użytecznością tej teorii w badaniach nad przeszłością?

Jan Sowa: Bez wątpienia relacje centro-peryferyjne wyglądają dzisiaj inaczej niż w dziewiętnastym czy nawet dwudziestym wieku. Mało kto ze zwolenników teorii zależności czy teorii systemów-światów chciałby z tym polemizować. To są podejścia bardzo silnie historyczne, które starają się wyjaśnić obecną sytuację poprzez drobiazgową analizę przeszłości. Nie chodzi więc o to, że obecne relacje między, dajmy na to, Algierią a Francją lub Indiami a Anglią to nadal te same relacje kolonialne czy imperialne, co kiedyś, ale że niegdysiejsze relacje kolonialno-imperialne wyjaśniają obecną kondycję obu krajów.

Jest też jasne, że centrum oraz peryferie przesuwają się geograficznie i możliwy jest awans bądź deklasacja poszczególnych krajów. Widać na przykład, jak dzięki nowym technologiom awansowała w ostatnich kilku dekadach Korea Południowa. Polska w dwudziestym wieku przesunęła się z pozycji peryferyjnych do pół-peryferyjnych. Podział na centrum i peryferia ma charakter strukturalny w sensie, w jaki strukturalizm rozumie np. Deleuze, a więc logika relacji między pozycjami jest istotniejsza niż to, co te miejsca w danym przypadku zajmuje.

Więc uważasz, że sama dychotomia centrum-peryferia zachowuje analityczną użyteczność? 

Uważam, że tak i że teoretycy operujący w tym paradygmacie dostrzegli pewną cechę kapitalizmu w ogóle, która nie zniknie dopóki istnieje gospodarka kapitalistyczna, a mianowicie konieczność istnienia różnicy potencjałów po to, aby gospodarczy prąd mógł przepływać przez kapitalistyczny układ, że posłużę się metaforą elektrofizyczną. Podział na centrum i peryferia nie dotyczy tylko i wyłącznie wymiaru materialnego w wąskim rozumieniu tego pojęcia, bo zauważamy jego reprodukowanie się w sferach niematerialnych, jak np. życie naukowe czy kultura popularna. Spójrzmy na kariery teoretyków studiów postkolonialnych czy subaltern studies. Wywodzą się oni z peryferii, ale nie uzyskaliby pozycji, którą mają, gdyby nie stanowiska na renomowanych uniwersytetach z państw centrum (USA, Wielka Brytania, Francja). Podobne prawidłowości działają na rynku seriali telewizyjnych – jaki jest stosunek rodzimej produkcji polskiej do importu seriali z zagranicy (głównie z USA)? I odwrotnie – ile polskich seriali robi karierę za granicą? Albo na rynek książki – jaki jest stosunek tłumaczeń na polski i z polskiego? Na pewno lepszy niż z azerskiego bądź suahili, ale jednak gorszy niż angielskiego, francuskiego czy niemieckiego. To dość dobrze odzwierciedla naszą pozycję w globalnej kapitalistycznej gospodarce-świecie.

Pojawia się dużo inspirujących rozwinięć koncepcji centrów-peryferii, na przykład teoria globalizacji Saskii Sassen. Pokazuje ona, że geograficzna lokalizacja centrów i peryferii wcale nie przebiega zgodnie z granicami państwowymi, ale raczej wzdłuż podziału na miasto i wieś. Oczywiście jest to wzmocnione przez przynależność danego państwa do rdzenia bądź peryferii. A więc prawdziwe centrum to wielkie metropolie najbardziej rozwiniętych państw – miasta globalne, jak nazywa je Sassen – a peryferie to np. wioski w Indiach czy Afryce. W obrębie państw centralnych znajdziemy jednak też tereny o statusie niemalże peryferyjnym – a wydarzenia ostatnich lat przynoszą ciekawe uzupełnienie koncepcji Sassen, bo na miano globalnych peryferii zasługują dziś np. spore obszary Detroit – i odwrotnie: dobrze usytuowani mieszkańcy dużych miast, zwłaszcza stolic peryferii, mogą wieść życie podobne do obywateli państw centralnych. Sassen pokazuje też, że nadal obowiązuje ogólna reguła podziału zysków, zgodnie z którą centrum zgarnia większość korzyści z działania globalnej gospodarki: firmy wysokich technologii (komputery, telekomunikacja, inżynieria genetyczna, farmaceutyka) są ulokowane głównie w krajach centrum. Na peryferia delokalizowana jest produkcja, ale tylko w wymiarze materialnym, bo własność patentów umożliwiających produkcję pozostaje w centrum. Dobrze oddaje to informacja umieszczana na produktach Apple: Designed in California. Assembled in China. Gdybyśmy żyli w świecie, w którym nie istniałby już podział na centrum i peryferie, musielibyśmy mieć równie masowo do czynienia z produktami Designed in China. Assembled in California lub Designed & Assembled in Bangladesh. Jak na razie się na to nie zanosi.

Czy nie wydaje Ci się, że deklarowana „transdyscyplinarność” i sięgnięcie po tak różne inspiracje teoretyczne grozi popadnięciem w pewien rodzaj eseistyki? Nie sądzisz, że analityczne pojęcia wypracowane na gruncie określonej dyscypliny mogą tracić sporo ze swej przydatności po wmontowaniu ich w zupełnie inny kontekst historyczny i dyscyplinarny? Szczególnie wiele kontrowersji, zwłaszcza wśród historyków-akademików, może budzić Lacanowska psychoanaliza. 

Ogólnie rzecz biorąc, nie uważam metodologicznego puryzmu, który „dla przejrzystości wywodu” nakazuje używać narzędzi jednej tylko dyscypliny, za rozwiązanie w jakimkolwiek sensie atrakcyjne. W książce zresztą odrobinę zajmuję się tym problemem, postulując podejście uni- czy trans-dyscyplinarne (odróżnione od interdyscyplinarności). Jak to już mówiłem a propos Klienteli… Mączaka, uważam wprowadzanie instrumentarium pojęciowego nauk społecznych i humanistycznych do badań historycznych za dużą wartość, byłoby więc bez sensu, gdybym próbował uprawiać socjologię historyczną opartą na prostym przeniesieniu neutralnej pojęciowo narracji historycznej w pole teorii społecznej. Każde z wprowadzonych w Fantomowym ciele króla podejść teoretycznych – psychoanaliza, koncepcja systemów-światów i analiza zależności, studia postkolonialne czy teoria hegemonii – pozwalają zreinterpretować fakty z naszej historii w taki sposób, który nie byłby możliwy bez nich. Dlatego je w ogóle zastosowałem. Psychoanaliza Lacanowska pozwala rozprawić się z wszechobecnym w naszej kulturze poczuciem straty i nostalgii za dawną wielkością (postawa szczególnie popularna w środowiskach prawicowych, gdzie nosi nazwę „idei jagiellońskiej”), co jest istotne zarówno z teoretycznego, jak i politycznego punktu widzenia. Jeśli ktoś uważa, że można to zrobić lepiej albo przynajmniej równie dobrze bez psychoanalizy, to niech próbuje. Chętnie przeczytam taką książkę i o niej podyskutuje.

Wielu zarzuca Ci, że stosując w swojej analizie perspektywę postkolonialną, jednocześnie sam ulegasz złudzeniom kolonializmu, rysując przeidealizowany obraz Zachodu. „Polskość”, czy może nawet szerzej, „wschodniość” definiujesz jako „brak” tego, co charakterystyczne i konstytuujące dla „zachodniego” dziedzictwa, a to – powiadają krytycy – przecież kolejna wersja spojrzenia kolonialnego. Jak rozwiązać ten dylemat? Czy nie sądzisz, że w książce powinieneś mocniej wyartykułować jego wyjaśnienie, tak, żeby zawczasu uchylić tego typu wątpliwości? 

Tak jak mówiłem już przed chwilą, nie da się w prosty sposób zestawić ze sobą relacji między Wschodem i Zachodem Europy oraz relacji między europejskimi metropoliami a ich egzotycznymi koloniami. Relacje między Europą Środkowo-Wschodnią a Zachodem kontynentu nie miały natury kolonialnej w tym sensie, co relacje między Wielką Brytanią a Indiami, chociaż podobnie do nich miały naturę centrowo-peryferyjną. Podstawowa różnica polega tu na jednoczesnej bliskości i odmienności europejskiego Wschodu wobec Europy Zachodniej w zestawieniu z odległością i odmiennością w typowych relacjach kolonialnych. Jak to wiele razy podkreślam, relację między Europą Środkowo-Wschodnią a Zachodnią proponuję rozumieć jako relację w obrębie zasadniczo jednej całości cywilizacyjnej. Historia tak się potoczyła, że w obrębie tej całości przepływ oddziaływań kulturowych przebiegał zasadniczo w jednym kierunku: kraje położone w tej części Europy, co Polska, kopiowały to, co powstawało w zachodniej części kontynentu.

Przepływu w drugą stronę właściwie nie ma, a jeśli się pojawia, to – co również znamienne – jego nośnikiem są jednostki, które wyemigrowały ze Wschodu i działały na Zachodzie (Skłodowska-Curie, Chopin, Malinowski, Bauman itp.), trudno więc te przykłady uznać za dowód kulturowych wpływów Wschodu na Zachód – impresjoniści czy pisarze realistyczni z Francji nie musieli emigrować do Europy Środkowo-Wschodniej, żeby całe pokolenia twórców naśladowały tam ich estetykę. Kto uważa, że jest to ocena niesprawiedliwa, niech spróbuje wskazać kontr-przykłady: styl architektoniczny pochodzący z Polski, prąd w malarstwie podyktowany przez Węgrów, gatunek literacki wymyślony przez Bułgarów, przełom naukowy dokonany na Litwie, rewolucyjną ideologię polityczną rodem z Rumunii czy nawet czeskie danie, które podbiło restauracje świata.

Ok. Ale to chyba jednak pewne uproszczenie. Po pierwsze, ta wtórność wynika z podziału pracy, o którym rozmawialiśmy wcześniej. Po drugie, wcale nie jest absolutna. Jak to dobrze pokazuje Kagarlicki w wydanym ostatnio po polsku Imperium peryferii, trochę esencjonalizowana przez Ciebie granica na Łabie jest, znowu, bardziej efektem pewnej symbolicznej matrycy. Jeśli przyjrzeć się rzeczywistości gospodarczej, to okazuje się, że na przykład Ruś aż do czternastego wieku rozwija się dużo szybciej niż zdecydowana większość zachodnich księstw i królestw.   

No właśnie, do czternastego wieku, a więc w okresie przedkapitalistycznym, a co najwyżej proto-kapitalistycznym. Jest to symptomatyczne, że te państwa regionu Europy Środkowo-Wschodniej, które mają za sobą czasy wielkości, przeżyły je w okresie przednowoczesnym lub ewentualnie wczesnonowoczesnym. Po tym, gdy nowoczesność krystalizuje się na Zachodzie w swojej wyraźnej formie (a więc gdzieś w wieku siedemnastym; za moment przełomowy uznać należy pokój westfalski z 1648 roku) cały ten obszar popada w zacofanie i zależność.

Rosja to nieco odmienna kwestia i poświęcam jej w książce stosunkowo mało miejsca, co jest świadomym wyborem. Kagarlicki przyjmuje perspektywę inną niż moja. Mnie bliższa jest wizja Wallersteina, który umieszcza Rosję na długi okres poza scentrowaną na zachodzie Europy kapitalistyczną gospodarką-światem. Kagarlicki stawia sobie za cel udowodnienie, że Rosja zawsze była jej częścią (co zresztą można by ironicznie odczytywać jako swoistą manifestację rosyjskiego zapadnictwa z jego obsesją afirmowania przynależności Rosji do Europy).

Poza tym tego rodzaju pojedyncze anomalie, jak rozwój Rusi w czternastym wieku, niewiele wnoszą do meritum sprawy. W odniesieniu do granicy na Łabie przywołuję Lacanowską definicję realnego jako czegoś, co zawsze wraca na swoje miejsce. Jest istotne, że Lacan mówi nie o czymś, co zawsze jest obecne bądź pozostaje na swoim miejscu, ale o czymś, co tam powraca. Ten wymiar temporalny i „rytmiczny” jest w wielu momentach kluczowy dla myślenia psychoanalitycznego. Zwrócie uwagę, że w Seminarium XI wśród czterech podstawowych pojęć psychoanalizy Lacan umieszcza powtórzenie, a więc znów proces o charakterze temporalnym, akcentujący to, co wraca, a nie to, co jest cały czas obecne bądź pojawia się raz, na chwilę, aby potem zaniknąć i już nigdy nie powrócić (a tak było np. z Rusią Kijowską, która przez ostatnie kilkaset lat nigdy nie odrodziła się w potęgę, jaką była w średniowieczu). Jeśli więc chcemy wykorzystywać psychoanalizę Lacanowską do odczytywania historii, to powinniśmy przyjąć perspektywę długiego trwania.

Wracając do kwestii braku: słyszałem już wiele podobnych utyskiwań, że moje myślenie powiela schematy kolonialne, ale nigdy żadnych konkretnych argumentów dowodzących, że „wschodniość” to coś więcej niż brak. Dlatego uważam, że takie argumenty nie mają w ogóle żadnej podbudowy merytorycznej i są tylko zafałszowanymi próbami obrony przed uświadomieniem sobie swej wtórności i braku znaczenia. Przypominają też postmodernistyczne próby pogrzebania analizy nierówności i wyzysku – w tym również na poziomie globalnym – poprzez epatowanie różnorodnością i deklaracje typu „to nie jest takie proste”.

Nie jest dla mnie jasne, dlaczego wskazanie podrzędności Wschodu wobec Zachodu Europy jest powieleniem myślenia kolonialnego. Czy stwierdzenie, że Stany Zjednoczone aspirują w porządku międzynarodowym do roli hegemona i los wielu krajów jest uzależniony od decyzji podejmowanych w Waszyngtonie to powielenie myślenia hegemonicznego? Albo czy wskazanie na globalną asymetrię w akumulacji kapitału to replikowanie mentalności centrowo-peryferyjnej? Ja sam nigdzie nie twierdzę, że tego rodzaju dysparytety są dobre czy wskazane albo że powinniśmy naśladować najbardziej rozwinięte kraje i modernizować się na ich wzór. Wtedy można by mnie oskarżyć o powielanie kolonialnych schematów. Tego rodzaju liberalne myślenie o modernizacji uważam zresztą za lustrzane odbicie postkolonialnego resentymentu, który z kolei sprowadza się do przeświadczenia, że nie powinniśmy „ustawiać się w kolejce po uznanie” Zachodu, jak ujmuje to Ewa Thompson, i dążyć do realizacji jakiś wspaniałych i zapomnianych rodzimych tradycji społeczno-politycznych, co proponuje Zdzisław Krasnodębski.

Jak więc przekroczyć tę zniewalającą dychotomię? 

Pod koniec Fantomowego ciała króla proponuję rozwiązanie, które polega na przebiciu się na drugą stronę relacji centrowo-peryferyjnych. Myślenie i polityka oparta na takim ruchu nie koncentrowałaby się ani na tym, co robi Zachód (typowe dla skrzywienia liberalnego) ani na tym, co robiliśmy kiedyś jacyś „my”, co jest ulubionym zajęciem konserwatystów (przy czym samo „my” jest już konstrukcją fantazmatyczną, bo np. w przypadku sarmatyzmu owo „my” ograniczało się do 1/10 społeczeństwa i miało się nijak do dzisiejszej struktury społecznej czy kulturowej Polski). Polityka wolna od kompleksów liberalnych i konserwatywnych orientowałaby się nie na jakieś „gdzie indziej”, jak robią to liberałowie, czy „kiedy indziej”, jak robią to konserwatyści, ale na „tu i teraz”, i dążyła do wprowadzenia rozwiązań uzasadnianych przede wszystkim przez teraźniejszość lub przyszłość. Jak miałoby to w praktyce wyglądać, to sprawa na osobną, obszerną książkę albo wiele książek, ale żeby nie być gołosłownym, podam jeden przykład: spróbujmy rozwiązać problemy socjalne nie przez aplikowanie rozwiązań „z Zachodu” (państwo opiekuńcze) czy odwoływanie się do różnych rodzimych konserwatywnych lub socjalistycznych tradycji, ale zróbmy krok naprzód i wprowadźmy w Polsce minimalny dochód gwarantowany. Tego nikt i nigdzie nie zrobił i gdyby Polska zdecydowała się na taki eksperyment – nieuzasadniony ani przez to, co robi ktoś inny, ani przez to, co robili nasi fantazmatyczni przodkowie – mogłaby rzeczywiście odegrać rolę światowej awangardy, a nie tylko zapóźnionej papugi narodów, którą jest obecnie.

W ostatnich kilkunastu latach da się zauważyć w historiografii wyraźną skłonność do rehabilitowania dziedzictwa przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Wskazuje się między innymi na prekursorski charakter koncepcji unii polsko-litewskiej, która miałaby stanowić pierwszą podjętą na tę skalę próbę zbudowania wieloetnicznego bytu politycznego opartego na zasadach wolności, równości i tolerancji. W uczestnikach szlacheckich sejmików i sejmów coraz częściej widzi się dalekowzrocznych polityków, przejętych interesem państwa, gotowych do najwyższych poświęceń na jego rzecz, a sam ustrój polityczny Rzeczpospolitej traktuje się jako najbardziej wolnościowy i najbardziej „demokratyczny” w skali całego kontynentu. Niektórzy dodają, że w pewnym sensie demokracja szlachecka może uchodzić za prekursorkę nowoczesnej demokracji przedstawicielskiej i zasady suwerenności narodu politycznego. Jak należałoby ocenić, w bliskich Ci kategoriach psychoanalitycznych, tego typu interpretacje dziejów przedrozbiorowej Rzeczypospolitej? 

W Fantomowym ciele króla poświęcam wiele miejsca tym kwestiom, w tym między innymi mitowi o awangardowym charakterze polskiej demokracji szlacheckiej. Pokazuję szczegółowo, dlaczego jest to nietrafna interpretacja i dlaczego demokracja szlachecka nie jest w żadnym względzie prekursorką systemów parlamentarnych i nie ma w ogóle nic wspólnego z nowoczesną ideą rządu przedstawicielskiego. Nie ma trajektorii, która wiedzie od staropolskich praktyk politycznych do nowoczesnej państwowości i obywatelstwa w postaci takiej, jaka ukształtowała się na Zachodzie Europy oraz w USA na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku. Polskie idee były ze swej istoty partykularne, w przeciwieństwie do liberalno-republikańskich, które były z kolei uniwersalistyczne, chociaż przez długi czas w praktyce okazywały się partykularne. Jak pokazuje Lefort, nowoczesne ustroje parlamentarne cechuje pustka miejsca władzy – nie da się jednoznacznie powiedzieć, kto w nich rządzi. Demokracja szlachecka była natomiast owładnięta ideałem wyjątkowo intensywnej obecności w miejscu władzy, które miało być wypełnione przez jedną konkretną grupę społeczną – szlachtę. Było doskonale wiadomo, kto rządzi i kto powinien rządzić. Oczywiście można powiedzieć, że ustroje parlamentarne były przez długi czas zafałszowane, bo deklarowały, że ludzie są wolni, równi i powinni mieć wszyscy udział we władzy, gdy w praktyce wiele grup było wykluczonych z udziału tak we władzy, jak w równości i wolności. Jednak na poziomie deklaratywnym ustroje te afirmowały wolność i równość, co performatywnie wywarło gigantyczny wpływ na ewolucję społeczeństwa. Rancière w jednym z esejów z książki Na brzegach politycznego pokazuje, jak sprawnie wykorzystywali to w dziewiętnastym wieku protestujący robotnicy, mówiąc: „Albo zacznijcie nas traktować jak równych, albo skończcie kłamać, że tacy jesteśmy”. Demokracja szlachecka była o wiele uczciwsza: opierała się na ekskluzji i ekskluzję afirmowała, głosząc zasadniczą nierówność ludzi. Tylko czy to było lepsze? Czy dawało grupom uciskanym jakiekolwiek narzędzie do walki o swoje prawa? Hugo Kołłątaj wyobrażał sobie, że wprowadzenie równości w Polsce mogło polegać na uszlachceniu wszystkich obywateli. Było to jednak wyjątkowo naiwne wyobrażenie. Przypomina ono trochę ultraliberalne utopie przedstawiające przyszły dobrobyt, w którym wszyscy będziemy kapitalistami i właścicielami. Jedno i drugie jest niemożliwe do realizacji, bo wewnętrznie sprzeczne: kapitalista jest definiowany przez własność prywatną, czyli rodzaj wyłączenia, a jego bogactwo powstaje z wyzysku, a więc akumuluje się dzięki temu, że ktoś jest go pozbawiany. Podobnie też szlachcic definiował się przez posiadanie praw i przywilejów, których nie mieli inni członkowie społeczeństwa, a podstawą materialną jego egzystencji było zawłaszczanie owoców pracy pańszczyźnianych chłopów. Krótko mówiąc, w obu przypadkach mamy do czynienia z pozycjami ufundowanymi na hierarchicznej różnicy i dlatego nie mogą one być punktem wyjściowym do konstruowania porządku ufundowanego na równości.

A polsko-litewski eksperyment „wielokulturowości”?  

Jeśli chodzi o rojenia typu „unia polsko-litewska jako wzór wielokulturowości”, to nie sądzę, aby trzeba było sięgać aż tak daleko w przeszłość, żeby znaleźć równie atrakcyjne wzory. Zdecydowanie bliższa jest nam bardzo podobna do I Rzeczpospolitej pod względem porządku społecznego Republika Południowej Afryki.

„Polska” to nazwa tego, co opiera się nowoczesności.

Opublikowano przez admin, · 1 komentarz 

Z Janem Sową, autorem Fantomowego ciała króla – najlepszej książki roku 2012 zdaniem czytelników i czytelniczek „Praktyki Teoretycznej”, rozmawiają  Kamil Piskała i Michał Pospiszyl [część I]

Michał Pospiszyl, Kamil Piskała: Kilka tygodni temu w „Nowych Peryferiach” ukazała się krytyczna recenzja Fantomowego ciała króla. Jeden z podstawowych zarzutów, jaki się tam pojawia, dotyczy Twojego negatywnego afektu wobec polskości, który zdaniem autora recenzji Filipa Białka miałby uniemożliwić Ci chłodne i racjonalne spojrzenie na historię Polski. Oczywiście argument ten jest obosieczny, bo w ten sam sposób można wytykać Białkowi przesadne przywiązanie do Polski, które uniemożliwia mu dostrzeżenie ewentualnej politycznej szkodliwości kategorii polskości. Jednak można tę krytykę potraktować też jako pretekst do zastanowienia się, po co w ogóle teoretyk tak głęboko dostrzegający szkodliwość inwestycji libidynalnych w Polskę sam poświęca temu tematowi prawie 600 stron? Czy takie zaangażowanie nie służy jedynie wzmocnieniu dominującego dyskursu, karmiącego się „antypolskimi” atakami? Innymi słowy, czy Polski nie należałoby – używając Agambenowskiego pojęcia – raczej profanować niż z nią walczyć? Raczej się nią bawić niż z nią boksować?

Jeśli chodzi o zarzut Białka, że nie lubię polskości, to mam wobec niego podobne wątpliwości do Was. Łatwo go odwrócić, a poza tym wcale nie tłumaczy wiele. Sytuacja byłaby bez wątpienia prostsza, gdyby dało się wszystko sprowadzić do prostego „lubię” albo „nie lubię”, ale tak przecież nie jest. Moje własne odczucia względem polskości lepiej oddaje cytat z Dziennika Gombrowicza, otwierający ostatni rozdział książki: „Atakuję formę polską, ponieważ to jest moja forma”. Czy ją lubię? Cóż, tego samego dnia, którego przeczytałem recenzję Białka, pojawiła się informacja, że polska mniejszość dostała się do parlamentu litewskiego i zapowiedziała, że będzie walczyć o zakaz aborcji, in vitro i przeciwstawi się ustawom wprowadzającym równouprawnienie dla gejów. To jest właśnie polskość – i jak to lubić?

Krytyk nie da za wygraną i powie, że istnieje tradycja innej Polski – nowoczesnej, egalitarnej, socjalistycznej…

Tak, to może być prawdą, Ale zauważcie, mówię „może”, bo wyrażenie „nowoczesna Polska” wydaje mi się oksymoroniczne. „Polska” to historycznie rzecz biorąc nazwa tego, co opierało się nowoczesności, było nie tylko nienowoczesne, ale anty-nowoczesne, i dlatego zniknęło z mapy wraz z tryumfem nowoczesności na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku. O tym właśnie w dużej mierze jest Fantomowe ciało króla. Jednak prawdą jest również, że ten typ polskości, któremu wyraz dała polska mniejszość na Litwie, jest polskością hegemoniczną, a więc określającą kulturowy sens polskości jako takiej. Każdy, kto afirmuje swoje przywiązanie do polskości, powinien sobie z tego zdawać sprawę, niezależnie od tego, jakie są jego lub jej intencje.

Kultura, jak zauważył kiedyś Deleuze, istnieje nie w intencjach, ale w konsekwencjach. W tym wypadku konsekwencją manifestowania swojej sympatii wobec polskości jest afirmacja reakcjonizmu niezależna od afiliacji bądź sympatii, jakie się żywi. Z tego powodu przyparty do ściany przyznałbym, że polskości raczej nie lubię, zwłaszcza w wydaniu, jakie zaserwowała polska mniejszość na Litwie. Nie sądzę też, że podobnej niechęci należałoby się wstydzić i się z niej tłumaczyć. Tłumaczyć się i wstydzić powinni raczej ci, którzy taką polskość lubią. Żadnym wytłumaczeniem nie może być tu patriotyzm, ponieważ uwielbienie dla polskości jest obecnie szkodliwe dla Polski jako państwa, społeczeństwa, a nawet narodu. Jeśli ktoś uważa się dzisiaj za patriotę, to dla dobra Polski powinien przede wszystkim nie lubić polskości.

Ale czy to nie jest sprzeczne z materialistycznym czy marksistowskim podejściem, które jest Ci bliskie? Przecież to „zacofanie”, na które pomstujesz, nie jest efektem takich czy innych decyzji, wpływów kulturowych itd., ale właśnie peryferyjnej pozycji w globalnym podziale pracy. I chyba właściwie zmiana tej sytuacji może nastąpić tylko w momencie, w którym ów podział pracy ulegnie zniesieniu, a nie w wyniku symbolicznych sporów i kulturowej modernizacji od zawsze forsowanej przez polskich liberałów. Czy taka postawa nie jest analogiczna do klasistowskiego pomstowania na robotników, że nie słuchają Stockhausena?

Nie jest tak i to z dwóch powodów. Po pierwsze, historycznego. Zgoda, że zacofanie Polski to przede wszystkim efekt jej peryferyjnej kondycji – czyli „rozwoju niedorozwoju”, aby użyć kategorii zaczerpniętej wprost z teorii zależności – jednak owa kondycja nie była i nie jest rezultatem żywiołowych przemian kapitalizmu jako takiego ani też nie jest tylko wynikiem celowego działania rozwiniętych gospodarczo ośrodków na zachodzie kontynentu. Poświęcam w Fantomowym ciele króla trochę miejsca polemice z tezą głoszącą, że zacofanie Polski było efektem manipulacji czy nawet kolonizacji dokonanej przez zachodnie potęgi.

Jest to błędna interpretacja. Kluczową rolę w wepchnięciu I Rzeczpospolitej w stan zależności i niedorozwoju miała postawa jej elit oraz celowe działania przez nie podejmowane. Szlachta – bo o nią tu chodzi – nie dążyła oczywiście świadomie do zepchnięcia swojego państwa na bocznicę historii, realizowała jednak swoje interesy materialne w sposób, który do tego doprowadził. Dlatego na jej określenie używam terminu „elita kompradorska”, zaczerpniętego z badań nad kolonializmem w Ameryce Łacińskiej.

Rozwój gospodarki folwarcznej na terenach I Rzeczypospolitej wraz ze wszystkimi tego konsekwencjami – pańszczyzną, niedorozwojem miast i mieszczaństwa, osłabieniem rodzimej produkcji proto-przemysłowej, mizerną pozycją rodzimego kupiectwa itp. – był wynikiem świadomych i celowych działań szlachty, która widziała możliwość realizacji swoich interesów raczej we współpracy z obcymi ośrodkami gospodarki kapitalistycznej niż z resztą własnego społeczeństwa. Bardzo konsekwentnie i zdecydowanie walczyła też ze wszystkimi przejawami nowoczesności i była w tym tak zaciekła, że gdy w wieku osiemnastym młodzi szlachcice zaczęli przywozić oświeceniowe idee ze swoich podróży na zachód kontynentu, w Sejmie zgłoszono projekt prawa zakazującego takich podróży (a pamiętamy, jak niechętnie szlachta odnosiła się do wszelkich zakazów i nakazów nakładanych na jej „złotą wolność”; jest to jeden z bardzo nielicznych przypadków, gdy szlachta sama z siebie proponuje ograniczenie swojej wolności, widać jednak, że czyni to w obronie swojego interesu klasowego). Ci, którzy dzisiaj propagują polskość, odwołując się do kultury sarmackiej i szukając w niej inspiracji dla rozwiązywania współczesnych problemów społecznych i politycznych, konsekrują właśnie tradycję odpowiedzialną za zacofanie i peryferyzację Polski. Kto chce temu przeciwdziałać, powinien tego rodzaju postawy aktywnie zwalczać.

Druga kwestia, nie historyczna, ale współczesna, a nawet przyszłościowa. Mówicie o tym, że podział pracy odpowiedzialny za peryferyjną kondycję pracy powinien „ulec zniesieniu”. Ale jak? Sam? Są takie interpretacje przemian historycznych, które podkreślają przede wszystkim rolę anonimowych, żywiołowych procesów, nie jest to jednak wizja Marksa czy marksizmu. W materialistyczno-historycznym ujęciu, pod którym się w pełni podpisuję i które starałem się wykorzystywać w Fantomowym ciele króla tak, jak się tylko dało (zwróćcie uwagę na porządek wywodu – zaczyna się od gospodarki, przechodzi przez kwestie społeczne i polityczne, a kończy na kulturze), głównym mechanizmem kształtującym porządek społeczny, polityczny i gospodarczy, jest walka. To, co powiedziałem przed chwilą, doskonale to ilustruje: porządek I Rzeczypospolitej był wynikiem walki, jaką szlachta prowadziła z jednej strony z chłopstwem, które zakuła w kajdany pańszczyzny, z drugiej z mieszczaństwem, które zmarginalizowała.

Nota bene, Krystian Szadkowski słusznie widzi w tym opisywaną przez Lenina sytuację, w której jednej klasie udaje się doskonale zdominować pozostałe wraz ze wszystkimi tego konsekwencjami: zanikiem państwa oraz końcem polityki. To wszystko nie stało się samo i podobnie też obecny podział pracy sam nie „ulegnie zniesieniu”. Ktoś, jakiś podmiot, musi mu w tym „pomóc” (odwołuję się do Marksowskiej figury „akuszerki historii”). Jaki? Nie wiem i to jest obecnie jedno z kluczowych pytań teorii krytycznej od Żiżka i Badiou, przez Laclau i Mouffe, po Hardta i Negriego. Nikt nie ma zadowalającej odpowiedzi na pytanie, kto/co tym podmiotem będzie i jakie powinny być zasady konstrukcji owej rewolucyjnej podmiotowości (psychoanalityczne?, hegemoniczne?, biopolityczne?).

Nieco łatwiej stwierdzić, kto ma marne szanse takim podmiotem zostać. Na pewno nie będą nim pogrążeni w nostalgicznym resentymencie konserwatyści afirmujący polskość o przedwiecznych, sarmackich korzeniach. Ich działalność jest nie tylko mało obiecująca, ale wręcz szkodliwa, ponieważ zaabsorbowanie problematyką tożsamości, której logika lokuje się całkowicie w nadbudowie, odciąga uwagę i wysiłek od znacznie bardziej istotnych kwestii materialnej bazy. Popatrzcie na Indie: podczas gdy spór między islamem a hinduizmem mobilizuje kolejne miliony i obsadza ich energię libidalną wokół świątyń, chust, rytualnych ubojów itp., międzynarodowy kapitał w najlepsze posuwa wszystkich Hindusów bez względu na ich wyznanie czy kolor skóry. Polska wcale nie jest inna: narodowcy mogą sobie do woli skakać na demonstracjach, wykrzykując hasła o bogu i ojczyźnie, na co dzień jednak czeka ich smażenie frytek w McDonaldzie, siedzenie na kasie w supermarkecie albo praca na budowie. Droga do zmian w międzynarodowym podziale pracy nie wiedzie poprzez afirmację polskości, ale właśnie przez jej delegitymizację, ponieważ sama „polskość” to źródłowo i konstytutywnie nazwa zacofania oraz podrzędności.

A co z profanacją? Czy to nie jest lepsza droga?

To bardzo ciekawy problem. Gdy pisałem Fantomowe ciało króla, nieustannie konfrontowałem się z zasadniczym zdominowaniem polskiej historiografii przez interpretacje konserwatywno-prawicowe. Dziedzina ta jest w Polsce – zarówno obecnie, jak i historycznie – opanowana przez tę opcję polityczną. Mogłoby oczywiście być inaczej, bo nie wszędzie to tak wygląda. We Francji byli np. tacy historycy, jak Michelet czy Braudel, którzy jednoznacznie bronili ideałów emancypacyjnych i krytycznych. Pamiętajmy, że Michelet w 1871 roku stanął po stronie Komuny Paryskiej, kierując się motywacjami patriotycznymi!

W tej perspektywie można odczytywać moją książkę jako próbę – jak powiedzieliście – boksowania się z polskością na jej własnym terenie. Czy to jest słuszna postawa? Gdy pisałem książkę, wydawało mi się, że tak, ale dzisiaj nie jestem tego taki pewien. W zeszłym roku poszedłem 11 listopada na marsz antyfaszystowski. Było nas 1000, może 1500 osób, z czego większość stanowił radykalny Czarny Blok. W demonstracji patriotycznych faszystów wzięło udział dwadzieścia razy więcej ludzi. Ta prawicowa radykalizacja jest przynajmniej częściowo paniczną reakcją na próby przechwycenia narodowo-ojczyźnianego imaginarium przez środowiska lewicowo-emancypacyjne poprzez inicjatywy takie jak „Kolorowa Niepodległa”.

Lewica dużo mówiła i mówi o potrzebie ożywienia demokracji poprzez antagonizm, ale widać wyraźnie, że antagonizm stymuluje mobilizację po obu stronach barykady, a zmobilizowana prawica szybko pomnaża swoje szeregi i może łatwo stać się realnym problemem. Z tego punktu widzenia być może lepiej byłoby nie boksować się z prawicą, ale pozostawić ją samej sobie i wtedy całe to imaginarium stałoby się domeną weteranów i moherowych beretów, dzięki czemu z czasem problem nacjonalizmu znalazłby naturalne, biologiczne rozwiązanie – po prostu kiedyś zabrakłoby już nacjonalistów. Mówię „być może”, bo nie jestem co do tego całkowicie przekonany; to są raczej pewne wątpliwości, które dobrze zbiegają się z Waszym pytaniem i dlatego o nich wspominam.

Twoją książkę jednak trudno uznać za próbę przechwycenia tego narodowego imaginarium…

Tak, ta dygresja bardzo luźno wiąże się z Fantomowym ciałem króla. Wbrew temu, co możemy sądzić, to nie jest zasadniczo książka o Polsce. To książka o nowoczesności, bardzo ściśle związana z moją poprzednią książką, Ciesz się, późny wnuku: kolonializm, globalizacja i demokracja radykalna. Właściwie należałoby je czytać razem jako dwa tomy jednej całości, jednak w porządku odwrotnym do ich powstawania. Może kiedyś, jeśli wystarczy mi na to czasu i narcyzmu, przerobię je na taką właśnie dwutomową całość.

Od czytania Fantomowego ciała króla jako książki przede wszystkim o Polsce i polskości chyba jednak nie uda Ci się uciec. A przynajmniej tak by wynikało z pierwszych komentarzy, i to pochodzących zarówno z prawej, jak i z lewej strony. Ale dobrze, skoro nie o Polsce i polskości, to o czym jest ta książka?

To, że Fantomowe ciało króla jest często odbierane jako książka przede wszystkim o Polsce i polskości, pokazuje, jak silne są w naszej kulturze pewne klisze i jak bardzo jesteśmy przekonani, że Polska nie może być środkiem, ale tylko celem – jeśli ktoś o niej pisze, to musi się już interesować nią dla niej samej, a nie ze względu na coś innego. Ja interesuje się nią natomiast właśnie ze względu na to „coś innego”, czyli na nowoczesność, która zarówno w Fantomowym ciele króla, jak i we wcześniejszej książce jest dla mnie podstawowym punktem odniesienia. Ponieważ wcześniej zajmowałem się kwestiami bardzo odległymi i globalnymi – Ciesz się, późny wnuku dotyczy przemian społeczno-politycznych w takich miejscach, jak Tajlandia, Indie, Turcja, Kongo czy Japonia – teraz postanowiłem poświęcić książkę czemuś, co jest mi bliskie i co może z tego powodu znam lepiej. Ale interesuje mnie właśnie nowoczesność, a nie Polska czy Japonia. Dlatego następnej książki nie poświęcę ani Polsce, ani Europie Środkowo-Wschodniej, ale teorii i praktyce awangardy (w sztuce i polityce), co będzie dla mnie kontynuacją badań nad nowoczesnością, tym razem na polu przede wszystkim estetycznym.

Nie sądzisz jednak, że Twoje rozumienie nowoczesności i postępu jest zbyt entuzjastyczne? Zdajesz się podchodzić do nich w prostolinearny sposób, pomijając choćby krytykę nowoczesności, jaką przeprowadza współczesny marksizm z Hardtem, Negrim czy Wallersteinem na czele. W tym sensie o ile tezy o dużo gorszym losie najniższych klas czy strukturalnej niewydolności systemu I Rzeczpospolitej, w stosunku do analogicznych zjawisk na Zachodzie, mogą brzmieć pociągająco w kontekście groteskowych prób powoływania się niektórych prawicowych środowisk na tradycję demokracji szlacheckiej, to z historycznej perspektywy powiązane są z kontrowersyjnym przekonaniem o niewątpliwej wyższości zachodniego modelu rozwoju.

A przecież to właśnie to przekonanie stało się u zarania nowoczesności ideologicznym narzędziem uzasadniania kolonializmu. W tym kontekście być może udałoby się obrócić Twoją tezę o przyczynach upadku I Rzeczpospolitej w podobnym duchu, jak badane są dziś przez teoretyczki systemów-światów przyczyny narodzin kapitalizmu w Europie, uzasadniane nie siłą Zachodu, ale „przypadkowym” osłabieniem Wschodu. Czy w ten sam sposób nie można by powiedzieć, że przyczyną upadku I RP nie była siła szlachty, ale słabość mieszczaństwa, która wynikała z bardzo wielu przyczyn, spośród których uprzywilejowanie szlachty byłoby być może jednym, ale na pewno nie jedynym czy nawet podstawowym czynnikiem sprawczym?

Zacznijmy od końca – słabość mieszczaństwa i siła szlachty to dwie strony tego samego medalu, dlatego odwrócenie, o którym mówicie, jest w zasadzie tylko odwróceniem monety tak, aby ukazać jej rewers. Skoro już wspomnieliście tradycję (post)operaistyczną, to pociągnę ten wątek. Operaiści bardzo dobrze pokazują, że porządek społeczny nie jest wynikiem jakiejś samoistnej ewolucji społecznego ekosystemu, ale efektem prowadzonych w nim walk. Relacja między szlachtą a mieszczaństwem w I Rzeczpospolitej była niczym innym, jak walką klasową, w której szlachta odniosła zdecydowane zwycięstwo. Oczywiście do tego zwycięstwa przyczyniły się inne czynniki, nie sama tylko aktywność szlachty – na przykład geografia, demografia czy inne mniej lub bardziej przygodne kwestie – tak jak czasem ukształtowanie terenu pomaga którejś ze stron wygrać bitwę, co nie zmienia faktu, że mamy do czynienia ze zbrojną potyczką. Szlachta była tego zresztą doskonale świadoma, co pokazuje długa lista anty-miejskich i anty-mieszczańskich legislacji podejmowanych przez sejm okresu I Rzeczpospolitej. Szczytem kuriozum było prawo zakazujące polskim kupcom prowadzenia handlu zagranicznego, przegłosowane dokładnie w momencie, gdy zachód Europy rozwijał się właśnie dzięki handlowi międzynarodowemu.

Teraz a propos mojego stosunku do nowoczesności. Zwróćcie uwagę, że w Fantomowym ciele króla ocena nowoczesności postawiona jest w bardzo konkretnej optyce, a mianowicie konfrontacji zachodniej modernizacji z trwającym uparcie w Europie Środkowo-Wschodniej feudalizmem i jego konsekwencjami. Nigdzie nie pojawia się kwestia obiektywnej i absolutnej wyższości nowoczesnego porządku społeczno-polityczno-gospodarczego nad wszelkimi innymi formami organizacji ludzkiego świata. Kto zna moją poprzednią książkę, ten wie, że jestem jak najdalszy od gloryfikowania kapitalizmu i rządu przedstawicielskiego jako szczytowych osiągnięć gatunku ludzkiego, i że uważam je za formacje, które należy przekroczyć. Nie mam jednak również wątpliwości, że w zestawieniu nowoczesności z feudalizmem nowoczesność jest lepsza i że rynek siły roboczej jest lepszy niż rynek niewolników. W tym sensie jestem bardzo ortodoksyjnym marksistą, bo nie mam wątpliwości, że np. zastąpienie pańszczyzny systemem pracy najemnej było postępem.

Tylko czy nie należałoby rozumieć tego „wtórnego” feudalizmu nie jako niepoddanej jeszcze zachodniej modernizacji rzeczywistości, ale wręcz przeciwnie – jako jej ultra-nowoczesny wytwór? Dajesz przecież w książce gigantyczną liczbę dowodów na to, że środkowoeuropejski feudalizm do złudzenia przypomina kolonialne niewolnictwo, a zdajesz się nie wyciągać z tego dość naturalnego wniosku, że właśnie nim jest, że to, co dzieje się w ówczesnej Polsce, nie jest wcale wyrazem zacofania, ale tego samego „postępu”, który doprowadza do gigantycznej eksploatacji pracy niewolniczej na Haiti, w Ameryce Południowej i Północnej.

Tak dokładnie jest, trzeba jednak pamiętać, że jak to trafnie zauważył Benjamin, w perspektywie Marksowskiej wszyscy obecni oraz przyszli zwycięzcy są dziedzicami przeszłych zwycięstw, a więc również zwycięstw posiadaczy niewolników nad niewolnikami. Stąd zdaniem Benjamina mamy tylko słabą siłę mesjaniczną: nie możemy pomóc tym pokonanym, ale możemy w ich imieniu znieść kapitalizm, aby jego zwycięstwo zrelatywizować i uczynić je etapem na drodze do lepszego, bardziej sprawiedliwego świata.

Mojej książki nie należy odczytywać jako zachęty, aby teraz robić coś, co kraje obecnie bogate robiły dwieście lat temu. Jest natomiast przestrogą, aby nie robić tego, co dwieście lat temu doprowadziło do peryferyzacji I Rzeczpospolitej, czyli na przykład nie pozwalać elitom na realizację ich partykularnych celów w sojuszu z kapitałem, ale przeciw reszcie społeczeństwa. Nie warto również dążyć do awansu w obrębie struktury centrowo-peryferyjnej, o czym mówię wprost pod koniec książki. Trzeba przebić się na drugą stronę tego rodzaju relacji, bo one strukturalnie wymuszają podział na panów i niewolników.

Z tych właśnie powodów samo zastąpienie niewolnictwa czy pańszczyzny systemem pracy najemnej nie może być uznane za punkt dojścia i powinniśmy dążyć do jego przezwyciężenia. Podobnie sprawa ma się z parlamentaryzmem zestawionym z monarchią. Z tego też powodu warto moje dwie ostatnie książki czytać razem, bo Ciesz się, późny wnuku prowadzi różne wątki z Fantomowego ciała króla tam, gdzie chcieliby je poprowadzić emancypacyjno-postępowi krytycy nowoczesności.

Pociągnijmy ten wątek różnorodności systemów społecznych. Historia sposobów organizowania się społeczeństw pokazuje, że często systemy z eurocentrycznej perspektywy wyglądające na mafijne funkcjonują w całkiem sprawny i wcale nie bardziej niesprawiedliwy sposób niż te wdrażane w krajach centrum. Na przykład przytaczana przez Ciebie w bardzo afirmatywny sposób książka Mączaka o klientyzmie stawia dokładnie odwrotną tezę do Twojej, starając się raczej zakwestionować stereotypowe przekonanie o niewydolności systemów klientelskich i ich jakoby strukturalnej słabości w stosunku do rzekomo sprawiedliwych i egalitarnych systemów stosowanych wówczas na Zachodzie. Być może więc anachronizm szlacheckiej Rzeczypospolitej, choć rządził się inną logiką, wciąż pozostawał racjonalny?

Kwestia porównania różnych kultur i systemów organizacji wydaje mi się nieco bardziej skomplikowana niż to sugerujecie. Przede wszystkim nie jest dla mnie oczywiste kryterium, którym należy się tu posługiwać. Nie jest prawdą, że klientyzm I Rzeczypospolitej był równie sprawny i pragmatycznie wydajny, co mniej mafijne stosunki panujące na Zachodzie, czego dowodem jest nic innego jak upadek I Rzeczypospolitej wywoływany między innymi dysfunkcją systemu ukonstytuowanego przez mafie potężnych magnatów i ich klientów.

Oczywiście zdaję sobie sprawę z intencji Mączaka, o której wspominacie, ale ona mi zupełnie nie przeszkadza. Jego książka Klientela: nieformalne systemy władzy w Polsce i Europie XVI-XVIII w. jest cenna przede wszystkim ze względu na wprowadzenie do analizy historycznej narzędzi konceptualnych zaczerpniętych z innych nauk społecznych, w tym wypadku pojęcia klientelizmu i patronażu z prac antropolożki Sydel Silverman. Można zgadzać się lub nie z wnioskami Mączaka, dla mnie jednak ciekawsze było odwołanie się do samej analizy, którą przeprowadza za pomocą tych pojęć. Nie fetyszyzowałbym jednak sprawności lub wydajności jako ostatecznego kryterium oceny danego systemu społeczno-gospodarczo-politycznego. Bez wątpienia europejska nowoczesność na przykład w swoim kolonialnym wydaniu zniszczyła bardzo wiele wspólnot i społeczeństw, w których ludziom żyło się lepiej niż w ówczesnych krajach europejskich. Podkreślam więc jeszcze raz, że w Fantomowym ciele króla chodzi o bardzo konkretny przypadek konfrontacji unowocześniającego się Zachodu Europy ze Wschodem uwięzionym w specyficznym feudalizmie – bo feudalizm I Rzeczpospolitej nie był taki sam, jak klasyczny feudalizm we Francji czy Anglii.

Upierałbym się, że zrównanie w kontekście debaty na temat nowoczesności relacji między Wschodem i Zachodem Europy z relacjami pomiędzy państwami europejskimi i ich koloniami jest zasadniczo błędne. To były zupełnie różne sytuacje i między innymi dlatego proste zastosowanie narzędzi i teorii studiów postkolonialnych do europejskich realiów nie przynosi żadnych ciekawych efektów. O wiele bardziej inspirująca jest np. koncepcja samo-kolonizacji Kiosseva, która wskazuje na ambiwalentną relację między centrum a peryferiami europejskiej kultury, inną od relacji pomiędzy Europą a społeczeństwami egzotycznymi.